Tình thế tiến thoái lưỡng nan của ông Trump trong bài toán Iran

Tổng thống Mỹ Donald Trump tối 1/8 cho biết đã hủy chiến dịch tấn công quy mô lớn nhằm vào Iran với mục tiêu tạo điều kiện để hai bên sớm đạt được thỏa thuận, trong đó vấn đề trọng tâm là việc mở lại eo biển Hormuz. Trước đó, ông được cho là đã chuẩn bị phương án tiến hành một đợt không kích mới kéo dài trong hai tuần, có khả năng nhằm vào hạ tầng năng lượng của Iran để gia tăng sức ép với Tehran.

Đây là lần thứ bảy ông Trump đưa ra cảnh báo quân sự rồi không triển khai hành động. Trong các lần trước, Iran đều bác bỏ sức ép từ Washington và duy trì lập trường cứng rắn trên bàn đàm phán, đồng thời phát đi tín hiệu sẵn sàng kéo dài xung đột nếu cần thiết.

Lãnh đạo Mỹ khẳng định Tehran đồng ý đối thoại vì nhận thấy quy mô của chiến dịch quân sự đang được chuẩn bị, đồng thời cho biết quan chức hai nước dự kiến gặp nhau vào chiều 3/8. Tuy nhiên, phía Iran chưa phản hồi tuyên bố này. Trong khi đó, người phát ngôn Ủy ban An ninh Quốc gia thuộc Quốc hội Iran thông báo Tehran đang tiến gần đến một thỏa thuận với Oman về quản lý eo biển Hormuz nhưng không nhắc đến Mỹ.

Diễn biến này làm gia tăng hoài nghi về khả năng đạt được đột phá trong đàm phán. Những tuyên bố lạc quan trước đây của ông Trump về một thỏa thuận sắp thành hiện thực đều chưa mang lại kết quả, khi Iran vẫn không cho thấy dấu hiệu sẽ từ bỏ yêu cầu liên quan đến eo biển Hormuz.

Theo một cựu quan chức trong chính quyền ông Trump, Tehran chỉ chấp nhận chấm dứt xung đột nếu được quyền thu phí đối với tàu thuyền qua lại Hormuz, qua đó củng cố vị thế kiểm soát eo biển cả trên phương diện ngoại giao lẫn luật pháp quốc tế.

Đây lại là điều Washington khẳng định không thể chấp nhận. Nhiều quan chức cấp cao Mỹ, trong đó có Ngoại trưởng Marco Rubio, đã nhiều lần nhấn mạnh sẽ không đồng ý với bất kỳ giải pháp nào trao quyền kiểm soát Hormuz cho Iran.

Theo đánh giá của giới chức Mỹ, nếu Iran đạt được yêu cầu này, khả năng răn đe của Washington sẽ suy giảm đáng kể. Các quốc gia có tàu thuyền đi qua Hormuz có thể phải tìm cơ chế miễn trừ trừng phạt của Mỹ để nộp phí cho Iran, đồng thời khiến cộng đồng quốc tế gặp nhiều khó khăn hơn trong việc gây sức ép đối với chương trình hạt nhân của Tehran.

Trong bối cảnh đó, triển vọng đạt được một giải pháp ngắn hạn ngày càng mờ nhạt. Tiến trình đàm phán cũng đối mặt thêm trở ngại khi nội bộ Iran vẫn tồn tại những quan điểm khác nhau về khả năng đình chiến với Mỹ.

Alex Gray, cựu chánh văn phòng Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, nhận định Iran đang cảm thấy nắm lợi thế nên tự tin duy trì lập trường cứng rắn và chưa sẵn sàng đưa ra các nhượng bộ, dù điều đó có thể đem lại lợi ích trước mắt.

Ở chiều ngược lại, Washington cũng đối mặt nhiều rủi ro nếu từ bỏ đối thoại để theo đuổi một cuộc chiến tổng lực có nguy cơ lan rộng khắp Trung Đông. Điều này khiến Nhà Trắng rơi vào thế khó khi các lựa chọn khả thi đều rất hạn chế.

Chỉ còn ba tháng trước cuộc bầu cử quốc hội giữa kỳ, trong khi giá xăng tại Mỹ đã tăng từ 1,02 USD/l lên 1,08 USD/l. Nhiều nghị sĩ đảng Cộng hòa mong muốn sớm khép lại xung đột để tập trung thúc đẩy các chính sách kinh tế trong gói dự luật đối nội mà ông Trump đã ký ban hành vào mùa hè năm ngoái.

Tuy nhiên, nếu giao tranh tiếp diễn, lực lượng Mỹ vẫn có nguy cơ chịu thương vong từ các đòn tập kích của Iran, các căn cứ quân sự tiếp tục bị tấn công và nhiều quốc gia vùng Vịnh vẫn đối mặt với các đợt tập kích bằng tên lửa, kéo theo nguy cơ giá năng lượng leo thang.

Những sức ép này tiếp tục phủ bóng lên cuộc bầu cử giữa kỳ cũng như đời sống của người dân Mỹ trong bối cảnh chi phí sinh hoạt gia tăng. Dù Tổng thống Trump khẳng định các quyết định của mình không bị chi phối bởi yếu tố chính trị, vẫn chưa xuất hiện tín hiệu cho thấy bế tắc hiện nay sẽ sớm được tháo gỡ.