Vì sao chưa có vaccine virus Nipah dù bệnh có tỷ lệ tử vong cao và đã được phát hiện từ 20 năm trước?

Suốt hơn 20 năm qua, Nipah luôn nằm trong danh sách những mối đe dọa tiềm tàng lớn nhất đối với an ninh y tế toàn cầu. Tuy nhiên, thay vì nằm ở rào cản trình độ khoa học, lý do thực sự khiến loại vaccine này "lỗi hẹn" lại xuất phát từ một bài toán kinh tế khốc liệt và đặc điểm dịch tễ đầy thách thức.

Khác với tốc độ lây lan chóng mặt của COVID-19, virus Nipah thường bùng phát theo mô hình rải rác tại các khu vực nhỏ ở Nam Á và Đông Nam Á với số lượng ca bệnh khiêm tốn hàng năm. Đối với các tập đoàn dược phẩm lớn, việc đổ hàng tỷ USD vào một thị trường chỉ có vài trăm bệnh nhân là một sự mạo hiểm tài chính quá lớn. 

Thêm vào đó, do thiếu các đợt bùng phát quy mô rộng, việc thực hiện thử nghiệm lâm sàng giai đoạn ba để chứng minh hiệu quả bảo vệ trở nên vô cùng tốn kém và khó khăn. Chính "khoảng trống thị trường" này đã biến Nipah thành một mầm bệnh thiếu động lực thương mại dù có nguy cơ gây đại dịch cực cao.

Tuy nhiên, cục diện đang thay đổi nhanh chóng nhờ sự vào cuộc của các tổ chức phi lợi nhuận và các nền tảng công nghệ đột phá. Moderna, một trong những "ông lớn" thành công trước COVID-19, hiện đang dẫn đầu cuộc đua với ứng viên vaccine mRNA-1215 dành cho Nipah. Với sự hỗ trợ kỹ thuật từ Viện Dị ứng và Bệnh nhiễm trùng Quốc gia Mỹ (NIAID), Moderna đã hoàn tất thu thập dữ liệu thử nghiệm lâm sàng Giai đoạn 1 vào tháng 9/2024. Ưu thế của nền tảng mRNA chính là khả năng "thiết kế" vaccine siêu tốc dựa trên mã gene mà không cần nuôi cấy virus thật, giúp cơ thể tự sản xuất kháng nguyên một cách hiệu quả.

Song hành cùng các tập đoàn lớn là vai trò "bà đỡ" tài chính của Liên minh Đổi mới Sẵn sàng cho Dịch bệnh (CEPI). Với cam kết hơn 100 triệu USD, CEPI đang thúc đẩy các dự án chiến lược, tiêu biểu là sự hợp tác vào tháng 10/2025 với Viện Serum Ấn Độ và Đại học Oxford để sản xuất vaccine ChAdOx1 NipahB. Mục tiêu không chỉ là dự trữ 100.000 liều cho tình huống khẩn cấp mà còn hiện thực hóa "Nhiệm vụ 100 ngày" – một nỗ lực giúp thế giới sẵn sàng đối phó với những mầm bệnh mới trong tương lai.

Đáng chú ý, cuộc đua này không chỉ dành cho các "ông lớn". Các startup Bio-tech đang tìm thấy cơ hội vàng để bứt phá nhờ công nghệ mRNA giúp hạ thấp rào cản gia nhập ngành. Thay vì xây dựng các nhà máy khổng lồ, họ có thể tập trung vào thiết kế phân tử và hệ thống phân phối hạt lipid với chi phí thấp hơn. Những nỗ lực này đang nhận được sự ủng hộ lớn từ các quỹ đầu tư; ví dụ điển hình là gói tài trợ 13,38 triệu USD vào tháng 3/2025 cho startup Gennova Biopharmaceuticals để phát triển công nghệ mRNA tự khuếch đại. 

Ngoài ra, cơ chế "Animal Rule" của Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) cũng mở ra lộ trình pháp lý mới, cho phép phê duyệt dựa trên dữ liệu động vật khi thử nghiệm trên người gặp khó khăn, giúp các startup rút ngắn thời gian đưa sản phẩm ra thị trường.

Việc phát triển vaccine Nipah giờ đây không còn đơn thuần là một dự án y tế, mà đã trở thành một khoản bảo hiểm thiết yếu cho nền kinh tế toàn cầu. Với tỷ lệ tử vong từ 40% đến 75%, cao gấp 20 lần so với COVID-19, bất kỳ một sự lây lan diện rộng nào của Nipah cũng có thể gây ra những thiệt hại kinh tế không thể đong đếm. 

Theo ước tính của CEPI, sự chuẩn bị sẵn sàng này có thể giúp thế giới tránh được hàng nghìn tỷ USD tổn thất. Đối với các startup, giá trị thực sự không nằm ở thị trường hiện tại, mà nằm ở "nền tảng công nghệ sẵn sàng" có thể ứng dụng cho hàng loạt virus khác trong tương lai.