Vì sao Tây Ban Nha liên tục sản sinh thế hệ vàng, còn Anh vẫn tậm tịt?

Tây Ban Nha không giống Đức hay Anh

Những cuộc rà soát trên quy mô toàn quốc về hệ thống phát triển bóng đá thường chỉ xuất hiện sau những giai đoạn sa sút kéo dài hoặc một chuỗi thành tích đặc biệt tệ hại. Đức và Anh là hai ví dụ nổi bật trong thời gian gần đây.

Với Đức, thất bại ở tứ kết World Cup 1998 trước Croatia trở thành bước ngoặt quan trọng, thúc đẩy nước này suy nghĩ lại và tăng đầu tư cho bóng đá trẻ. Vì vậy, khi làn sóng phẫn nộ và những lời kêu gọi cải tổ toàn diện xuất hiện sau khi đội tuyển Đức bị loại ngay vòng bảng EURO 2000, những bước đi đầu tiên thực tế đã được triển khai từ trước. Sau đó, Đức vào chung kết World Cup 2002, đứng thứ ba tại World Cup 2006 và 2010, trước khi đăng quang năm 2014.

Anh cũng trải qua một giai đoạn tương tự. Tam sư không thể giành vé dự EURO 2008, rồi bị Đức loại ở vòng 1/8 World Cup 2010 trong một chiến dịch đáng thất vọng. Khoảng 6 tháng sau giải đấu đó, FA công bố "Youth Development Review" với 25 đề xuất nhằm nâng cao chất lượng bóng đá ở mọi cấp độ, đặc biệt là bóng đá cơ sở.

Cuộc rà soát này được nhìn nhận rộng rãi như một trong những chất xúc tác quan trọng giúp thành tích của Anh tại các giải đấu lớn cải thiện đáng kể. Kể từ World Cup 2018, Tam sư đã có 4 lần vào bán kết World Cup hoặc EURO, bằng tổng số lần họ làm được điều đó trong toàn bộ lịch sử trước kỳ World Cup tại Nga. 

Vậy câu chuyện trên liên quan gì đến Tây Ban Nha? Nếu tìm điểm tương đồng về sự sa sút, gần như không có. Và đó mới chính là điều đáng nói.

Tây Ban Nha cũng đã tiến hành đánh giá lại hệ thống đào tạo trẻ trong nhiều năm và hiện bước vào giai đoạn thứ hai của "National Plan for the Optimisation and Improvement of Youth Academies", kế hoạch kéo dài 10-12 năm do La Liga dẫn dắt nhằm chuyên nghiệp hóa các học viện.

Nhưng theo Juan Florit, người phụ trách các dự án bóng đá của La Liga, cải cách học viện ở Tây Ban Nha có điểm khác biệt căn bản: nó không bắt nguồn từ một cuộc khủng hoảng.

“Thông thường, khi một quốc gia, một tổ chức như La Liga hay một liên đoàn bóng đá bắt đầu dự án kiểu này, họ thường xuất phát từ vị thế yếu, từ một vấn đề hoặc tình trạng tiêu cực”, Florit nói với Opta Analyst. “Nhưng nếu nghĩ rằng những gì chúng ta làm trong thập kỷ đầu tiên là đủ, sớm hay muộn chúng ta sẽ lại tụt phía sau những quốc gia khác”.

Năm 2016, các CLB thuộc hai hạng đấu cao nhất Tây Ban Nha bắt đầu tổ chức những cuộc họp thường niên dành cho các học viện trẻ. Mục tiêu là chia sẻ kiến thức, phương pháp huấn luyện và công cụ nhằm nâng cao sức cạnh tranh.

Đúng là thời điểm đó Tây Ban Nha vừa gây thất vọng tại EURO 2016 và trước đó cũng không gây ấn tượng ở World Cup 2014. Nhưng chỉ 4 năm trước, La Roja còn vô địch EURO 2012, qua đó hoàn tất chuỗi 3 danh hiệu lớn liên tiếp. Bóng đá Tây Ban Nha rõ ràng chưa rơi vào khủng hoảng.

Các cuộc họp học viện cuối cùng dẫn tới sự ra đời của National Plan vào năm 2022, với mục tiêu đưa “bóng đá cơ sở lên một tầm cao mới”.

Kế hoạch dựa trên 5 nguyên tắc chính: cơ sở vật chất, nguồn lực và công nghệ; chăm sóc toàn diện cầu thủ; phát triển và chuyển tiếp lên bóng đá chuyên nghiệp; mô hình đào tạo và chuyển tiếp sang thi đấu; cùng cấu trúc và phát triển chuyên môn.

Đây cũng không phải phản ứng trước một chuỗi thành tích tồi tệ. Một năm trước đó, đội tuyển Tây Ban Nha đã vào bán kết EURO 2020 (bị hoãn 1 năm do COVID-19), đồng thời lọt vào chung kết Nations League 2021. Ở cấp độ trẻ, U19 và U17 Tây Ban Nha đều ít nhất vào bán kết EURO gần nhất của mình năm 2019. Các giải trẻ năm 2020 và 2021 bị hủy do đại dịch COVID-19.

Có thể người ta sẽ nghĩ tới câu “nếu không hỏng thì đừng sửa”. Nhưng các CLB và nhà quản lý bóng đá Tây Ban Nha đã nhìn thấy cơ hội để tự củng cố mình.

Nếu tất cả học viện được vận hành chuyên nghiệp hơn, mọi CLB đều có thể hưởng lợi. Ít nhất, dòng chảy cầu thủ Tây Ban Nha từ các lò đào tạo lên bóng đá chuyên nghiệp và đội tuyển quốc gia sẽ được duy trì.

“Chúng tôi nghĩ mình cần làm điều gì đó”, Florit nói. “Những quốc gia như Đức, Áo và Thụy Điển cũng đang bắt đầu những dự án tốt với nền tảng vững chắc và tầm nhìn dài hạn. Trước đó, không có một kế hoạch, tầm nhìn hay chiến lược tập thể thực sự nào dành cho hệ thống học viện trên toàn Tây Ban Nha”.

Dù vậy, lực lượng cầu thủ nội địa tại La Liga vốn đã rất mạnh và vẫn duy trì được vị thế đó. Đây chính là nền tảng sức mạnh của bóng đá Tây Ban Nha.

Trong 10 mùa giải trước 2026/27, trung bình có 236,6 cầu thủ Tây Ban Nha thi đấu hơn 450 phút mỗi mùa tại La Liga, tương đương ít nhất 5 trận trọn vẹn. Con số này bỏ xa 4 giải đấu hàng đầu còn lại.

Italia đứng thứ hai với 152,2 cầu thủ tại Serie A, tiếp theo là Pháp ở Ligue 1 với 149,9, Đức tại Bundesliga với 142,6 và Anh ở Premier League chỉ có 117,7. Khoảng cách là rất lớn.

Có thể xuất hiện nghi ngờ rằng những con số của La Liga được đẩy lên bởi việc quá nhiều cầu thủ nội địa chỉ thi đấu vừa đủ 450 phút. Nhưng dữ liệu không ủng hộ lập luận đó.

Trong cùng giai đoạn, cầu thủ Tây Ban Nha chiếm trung bình 57,2% tổng số phút thi đấu tại La Liga. Ở Premier League, cầu thủ Anh chỉ chiếm 30,5% số phút thi đấu. Con số tương ứng tại Bundesliga là 40,7%, Serie A là 36,8% và Ligue 1 là 40,1%.

Mùa này, khoảng cách thậm chí còn lớn hơn. Cầu thủ Tây Ban Nha chiếm 58,9% số phút thi đấu tại La Liga. Không giải nào trong 5 giải hàng đầu châu Âu còn lại đạt 40%. 

Không chỉ là chuyện có bao nhiêu cầu thủ Tây Ban Nha

Ý nghĩa của những con số này không chỉ nằm ở tỷ lệ cầu thủ nội địa. “Đội tuyển quốc gia hưởng lợi khi các CLB không chỉ đào tạo cầu thủ trẻ mà còn tin tưởng trao cho họ những phút thi đấu thực sự ở cấp độ cao”, Florit nói.

Và xét riêng việc trao cơ hội cho những cầu thủ từ 21 tuổi trở xuống, La Liga cũng có thành tích đáng chú ý. Trong 10 mùa giải trước 2026/27, chỉ Ligue 1 với 8,2% có tỷ lệ phút thi đấu dành cho cầu thủ nội địa từ 21 tuổi trở xuống cao hơn La Liga, nơi con số này là 5,3%, trong nhóm 5 giải hàng đầu châu Âu.

Tuy nhiên, còn một yếu tố quan trọng khác cần được tính đến. Tất cả các CLB thuộc hai hạng đấu cao nhất Tây Ban Nha, ngoại trừ một đội, đều có đội dự bị hoặc đội phụ thi đấu trong cùng hệ thống bóng đá chuyên nghiệp và có thể vươn lên tới tận hạng hai. Một số CLB thậm chí có nhiều hơn một đội dự bị.

Điều đó có nghĩa một cầu thủ trẻ chưa đủ khả năng đá đội một vẫn được chơi bóng ở cấp độ đàn anh tại một giải đấu thấp hơn.

Tây Ban Nha không phải quốc gia duy nhất có mô hình này. Italia, Đức và Pháp cũng có đội dự bị, nhưng cấu trúc khác biệt đáng kể. Các đội dự bị ở Italia và Đức chỉ được thi đấu từ hạng ba trở xuống. Tại Pháp, nhiều đội bị giới hạn ở tận hạng năm, trong khi chỉ những CLB có học viện đạt chuẩn “elite” mới được chơi ở hạng tư.

Florit cho rằng hệ thống đội B là một trong những lợi thế cấu trúc lớn nhất của bóng đá Tây Ban Nha. “Tại Tây Ban Nha, 41 trong số 42 CLB chuyên nghiệp có đội dự bị hoặc đội phụ thi đấu trong hệ thống bóng đá chuyên nghiệp”, ông nói. “Điều đó tạo ra một cây cầu rất khắc nghiệt cho các cầu thủ 17, 18, 19 hay 20 tuổi trước khi họ bước lên đội một”.

Tại Anh, những tài năng xuất sắc nhất thường rời hệ thống đào tạo trẻ khá sớm. Tuy nhiên, nhiều cầu thủ vẫn phải thi đấu ở cấp độ U21 cho tới đầu những năm 20 tuổi.

Trong khi đó, ở cùng độ tuổi, một cầu thủ trẻ Tây Ban Nha có thể đã trải qua vài mùa giải thi đấu thường xuyên trong môi trường bán chuyên hoặc chuyên nghiệp, đối đầu với cả những cầu thủ trẻ lẫn những người giàu kinh nghiệm.

Có dấu hiệu cho thấy những cầu thủ bước lên từ đội B cũng đang ngày càng trẻ hơn. Mùa 2021/22, độ tuổi trung bình của cầu thủ Tây Ban Nha thi đấu ít nhất 450 phút tại La Liga là 28 tuổi 101 ngày, gần cao hơn một năm so với mức trung bình của các giải hàng đầu còn lại.

Mùa trước, con số này giảm xuống 27 tuổi 60 ngày, thấp hơn Premier League với 27 tuổi 68 ngày và Bundesliga với 27 tuổi 79 ngày. Đáng chú ý, độ tuổi trung bình này đã giảm qua từng mùa tại La Liga kể từ khi National Plan được công bố năm 2022.

Tiền không phải nguyên nhân duy nhất, nhưng cũng rất quan trọng

Dữ liệu cho thấy nỗ lực phát triển bóng đá trẻ của Tây Ban Nha không phải phản ứng trước một cuộc khủng hoảng. Nhưng cũng không thể nói mọi thành quả đều đến từ "National Plan".

La Liga đã đẩy mạnh tính bền vững tài chính trong những năm gần đây. Việc đưa ra giới hạn lương riêng cho từng CLB từ năm 2013 là một bước ngoặt.

Giới hạn của mỗi CLB được tính dựa trên sự chênh lệch giữa doanh thu, chi phí và các khoản trả nợ dự kiến trong mùa giải. Về lý thuyết, CLB tự xác định giới hạn của mình nhưng phải được cơ quan quản lý tài chính của La Liga phê duyệt.

Mỗi đội phải chứng minh khả năng tuân thủ quy định khi đăng ký một cầu thủ mới. Nếu không thể đáp ứng, cầu thủ đó sẽ không được đăng ký cho tới khi CLB cân bằng lại tài chính.

Mục tiêu là thúc đẩy sự thận trọng về tài chính và duy trì tính cạnh tranh. Dù hệ thống này không được tất cả mọi người yêu thích, nó cũng tạo ra một tác động đáng chú ý: các CLB có thêm động lực khai thác giá trị từ chính học viện của mình.

Những đội gặp khó khăn tài chính có thể phải dựa vào cầu thủ trẻ. Valencia đã thường xuyên sử dụng cầu thủ từ hệ thống đào tạo trong vài năm qua. Sevilla, đội bước vào 3 mùa liên tiếp với mức giới hạn lương thấp nhất La Liga, cũng phải sử dụng nhiều cầu thủ trẻ và một số người trong số đó trở thành trụ cột.

Trong số 41 triệu euro mà Sevilla thu về từ bán cầu thủ mùa hè vừa qua, 21 triệu euro đến từ hai sản phẩm học viện Juanlu Sánchez, người chuyển tới Bournemouth với giá 11 triệu euro, và Oso, người sang Strasbourg với giá 10 triệu euro.

Có ý kiến cho rằng những quy định tài chính này khiến các CLB phải bán cầu thủ với giá thấp hơn, trong đó có những tài năng trẻ Tây Ban Nha ra nước ngoài. Nhưng phần lớn các CLB vẫn coi những quy định đó là một “cái giá cần thiết”.

“Một trong những mục tiêu chính của bất kỳ tổ chức bóng đá nào là tìm ra sự cân bằng giữa thành tích và tính bền vững kinh tế”, Florit nói. “Chúng tôi thực sự tin rằng tại La Liga, cách nhanh nhất và đáng tin cậy nhất để đạt được mục tiêu đó có lẽ là đầu tư vào cầu thủ trẻ và phát triển cầu thủ”.

Tất nhiên, trọng tâm ban đầu vẫn là các CLB vì đây là những học viện cấp CLB. Nhưng đội tuyển quốc gia cũng được hưởng lợi gần như tự động.

Và khi đánh giá thành công, La Liga coi thành tích của các đội tuyển ở nhiều cấp độ là một thước đo quan trọng. Tháng trước, La Liga thống kê Tây Ban Nha đã giành 23 danh hiệu ở các đội tuyển nam và nữ, từ cấp độ trẻ tới đội tuyển quốc gia, kể từ khi các cuộc họp học viện bắt đầu năm 2016. Con số này cao hơn gấp đôi bất kỳ quốc gia châu Âu nào khác: Đức có 9, Anh 7 và Pháp 6.

Tất nhiên, những thành công nổi bật nhất là chức vô địch World Cup 2026 và EURO 2024 của đội tuyển nam, cùng chức vô địch World Cup nữ 2023.

Nhưng việc Tây Ban Nha liên tục giành danh hiệu ở các cấp độ trẻ cũng cho thấy những “dây chuyền sản xuất” tài năng của họ vẫn hoạt động hiệu quả, thậm chí có thể còn tốt hơn trước.

Anh vẫn đang tìm lời giải

Thành công của Tây Ban Nha sẽ được soi kỹ từ góc nhìn nước Anh khi hai đội gặp nhau tại Nations League. Tam sư vẫn chờ danh hiệu lớn đầu tiên kể từ World Cup 1966, trong khi Tây Ban Nha vừa bổ sung danh hiệu lớn thứ 5 trong vòng 18 năm.

Vì vậy, câu hỏi chắc chắn sẽ xuất hiện: “Tại sao chúng ta không thể có những gì họ có?”. Anh rồi sẽ lại giành được một danh hiệu ở cấp độ nam. Nhưng liệu họ có thể đạt mức thành công mà Tây Ban Nha duy trì kể từ năm 2008 hay không là câu chuyện khác.

Khi giải đấu hàng đầu không cung cấp một con đường ổn định như La Liga để cầu thủ bản địa bước lên đội một, việc người ta đặt câu hỏi là điều dễ hiểu.

Florit thực tế đánh giá rất cao Elite Player Performance Plan (EPPP) của Anh, chương trình được xây dựng vào thời điểm tương tự Youth Development Review của FA. Ông cho rằng La Liga cũng đã tham khảo khá nhiều ý tưởng từ mô hình này trong những năm qua.

Cũng không thể phủ nhận Premier League là giải đấu có chất lượng chuyên môn cao nhất thế giới và giàu có nhất. Nhưng chính điều đó cũng khiến việc các cầu thủ bản địa bước lên sân khấu đỉnh cao trở nên khó khăn hơn.

Dĩ nhiên, chỉ những tài năng xuất sắc nhất mới đủ khả năng khoác áo đội tuyển quốc gia. Nhưng một nguồn cầu thủ càng lớn thì cơ hội tìm ra những người đủ sức cạnh tranh ở cấp độ quốc tế càng cao.

Có lẽ, sau tất cả những cuộc tranh luận về kế hoạch phát triển, hệ sinh thái bóng đá hay phương pháp đào tạo, yếu tố tạo ra khác biệt lớn nhất của Tây Ban Nha đơn giản là niềm tin.

“Cầu thủ mới là dự án”, Florit nói. “Không phải kết quả, không phải thứ hạng, không phải vị trí trên bảng xếp hạng. Cầu thủ mới là dự án”.

Đó dường như đã trở thành triết lý ăn sâu trong nhiều học viện Tây Ban Nha. Các danh hiệu ở cấp độ trẻ chắc chắn không bị xem nhẹ, nhưng ưu tiên hàng đầu là tạo ra những cầu thủ có thể bước vào bóng đá chuyên nghiệp, dù họ có thi đấu cho chính CLB đào tạo mình hay không.

Trong khi nhiều quốc gia phải tiến hành những cuộc cách mạng toàn diện về đào tạo trẻ sau các giai đoạn khủng hoảng, kế hoạch của Tây Ban Nha giống với việc chính thức hóa và bảo vệ một hệ thống vốn đã tồn tại.

Bóng đá Tây Ban Nha đã ở trong trạng thái khỏe mạnh khi bắt đầu tự đánh giá lại chính mình. Mục tiêu của họ đơn giản là bảo đảm rằng nó sẽ tiếp tục khỏe mạnh trong tương lai.