Chuyên gia: Không thể để cao tốc Bắc - Nam mang danh cao tốc nhưng vận hành như quốc lộ

Thủ tướng Chính phủ vừa yêu cầu ưu tiên nâng cấp các tuyến cao tốc quy mô 2 làn và 4 làn hạn chế lên tiêu chuẩn thiết kế, trong đó tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông được xác định là dự án trọng điểm. Bộ Xây dựng được giao phối hợp với các bộ, ngành và địa phương rà soát, xây dựng phương án đầu tư phù hợp.

Theo quy hoạch, mạng lưới cao tốc của Việt Nam gồm 46 tuyến với tổng chiều dài hơn 10.100 km. Đến nay, khoảng 3.345 km đã được đưa vào khai thác và dự kiến đạt gần 5.762 km vào năm 2030.

Hiện vẫn còn 258 km cao tốc quy mô 2 làn cần được mở rộng với nhu cầu vốn gần 42.700 tỷ đồng. Bên cạnh đó, gần 2.100 km cao tốc 4 làn hạn chế cũng cần được nâng cấp, tổng mức đầu tư dự kiến vượt 400.000 tỷ đồng. Riêng tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông dài 1.222 km được ước tính cần khoảng 200.000 tỷ đồng để hoàn thiện theo quy mô tiêu chuẩn.

Trao đổi về phương án đầu tư, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, chuyên gia kinh tế thuộc Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân, cho rằng trong bối cảnh hiện nay, Nhà nước cần ưu tiên bố trí nguồn lực để sớm hoàn thiện toàn tuyến.

Theo ông, cao tốc Bắc - Nam là trục giao thông xương sống của nền kinh tế. Việc nhiều đoạn chưa được đầu tư đồng bộ khiến phương tiện phải giảm tốc hoặc chuyển hướng, làm gia tăng chi phí logistics, kéo dài thời gian vận chuyển và ảnh hưởng đến quá trình hình thành các trung tâm logistics, khu đô thị cũng như các hành lang kinh tế mới.

Ông nhấn mạnh, hạ tầng giao thông luôn là nền tảng cho tăng trưởng kinh tế. Nếu tiến độ đầu tư bị kéo dài, cơ hội phát triển cũng sẽ bị chậm lại. Vì vậy, không nên để tuyến đường mang tên cao tốc nhưng nhiều đoạn vẫn khai thác với điều kiện tương tự quốc lộ.

Đánh giá về nhu cầu vốn khoảng 200.000 tỷ đồng dành cho việc nâng cấp tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông, vị chuyên gia nhận định đây là khoản đầu tư lớn nhưng vẫn có thể cân đối nếu được phân bổ theo lộ trình trong nhiều năm.

Ông cũng cho rằng hiệu quả của tuyến đường chỉ được phát huy tối đa khi toàn bộ dự án được hoàn thành đồng bộ. Nếu chỉ một số đoạn được mở rộng trong khi các đoạn còn lại vẫn dang dở, phương tiện vẫn phải giảm tốc hoặc thay đổi lộ trình, khiến hiệu quả khai thác không đạt như kỳ vọng.

Liên quan đến phương án huy động vốn theo hình thức đối tác công - tư (PPP), PGS.TS Nguyễn Thường Lạng đánh giá đây vẫn là kênh quan trọng nhưng không nên triển khai đại trà.

Theo phân tích, các dự án PPP thường phải trải qua nhiều bước như lựa chọn nhà đầu tư, đàm phán hợp đồng và thu xếp nguồn vốn nên thời gian chuẩn bị có thể kéo dài. Ngoài ra, năng lực tài chính của nhà đầu tư cũng cần được xem xét kỹ để tránh ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện.

Ông cũng lưu ý, khi dự án phụ thuộc nhiều vào phương án tài chính của doanh nghiệp, áp lực thu hồi vốn có thể khiến mức phí sử dụng đường tăng cao, từ đó làm gia tăng chi phí vận tải và logistics.

Trong khi đó, nếu Nhà nước trực tiếp đầu tư các công trình hạ tầng chiến lược, chính sách thu phí sẽ có điều kiện điều tiết linh hoạt hơn, góp phần hỗ trợ hoạt động sản xuất, kinh doanh và lưu thông hàng hóa.

Tuy vậy, trong trường hợp ngân sách chưa thể đáp ứng toàn bộ nhu cầu vốn, chuyên gia cho rằng vẫn có thể huy động nguồn lực tư nhân thông qua mô hình PPP. Hình thức này nên ưu tiên áp dụng tại những đoạn tuyến có lưu lượng phương tiện lớn, phương án thu phí rõ ràng và khả năng hoàn vốn cao.

Đối với các đoạn tuyến có lưu lượng thấp hoặc giữ vai trò quan trọng trong việc bảo đảm kết nối toàn mạng lưới, nguồn vốn đầu tư công vẫn cần được ưu tiên để bảo đảm tiến độ và hiệu quả chung của dự án.

Theo PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, với một công trình mang ý nghĩa chiến lược quốc gia như cao tốc Bắc - Nam phía Đông, mục tiêu quan trọng nhất vẫn là sớm hoàn thành đồng bộ toàn tuyến, qua đó phát huy tối đa hiệu quả đối với nền kinh tế và hệ thống giao thông quốc gia.