Trong định hướng phát triển Thủ đô với tầm nhìn 100 năm, Hà Nội đang lựa chọn một hướng tiếp cận mới nhằm giải quyết tình trạng ngập úng nội đô: xây dựng mô hình “Thành phố bọt biển”.

Cách làm này đánh dấu sự thay đổi trong tư duy thoát nước đô thị, từ việc tìm mọi cách đưa nước mưa ra khỏi thành phố nhanh nhất sang chủ động giữ nước, làm chậm dòng chảy và tái sử dụng nguồn nước ngay trong không gian đô thị.

Theo quy hoạch, đô thị sẽ vận hành giống như một “miếng bọt biển” khổng lồ có khả năng hấp thụ và lưu giữ nước mưa. Nhờ đó, áp lực lên hệ thống cống thoát nước – vốn thường xuyên quá tải khi xuất hiện mưa lớn – sẽ được giảm đáng kể. Thay vì dồn toàn bộ nước mưa xuống hệ thống thoát nước mặt, nước sẽ được phân tán qua nhiều lớp hạ tầng sinh thái như hồ điều hòa, công viên ngập nước, vườn mưa, mặt đường thấm nước, mái nhà xanh và các khu vực trữ nước tự nhiên.

Quy hoạch cho biết thành phố sẽ ban hành cơ chế bắt buộc áp dụng mô hình “Thành phố bọt biển” trong các đồ án quy hoạch cũng như những dự án phát triển đô thị mới. Những khu vực nền thấp nằm trong hành lang xanh, công viên, đất nông nghiệp hay các ao hồ nhỏ lẻ sẽ được tận dụng tối đa để giữ nước mưa tạm thời khi xảy ra mưa lớn hoặc các hiện tượng thời tiết cực đoan.

19-1779150366-ha-noi-huong-toi-mo-hinh-thanh-pho-bot-bien-de-giai-bai-toan-ngap-ung-do-thi
Mô tả về hoạt động của Thành phố bọt biển. Ảnh: Greenblue.com

Nhiệm vụ xử lý ngập úng và môi trường được xác định là hạng mục cấp bách, nằm trong nhóm ưu tiên triển khai giai đoạn 2026–2030. Trong thời gian này, thành phố sẽ tập trung khắc phục các điểm nghẽn hạ tầng, xây dựng hệ thống bể chứa ngầm và hồ điều hòa chống ngập nội đô, đồng thời phát triển hệ thống tách nước thải cùng các nhà máy xử lý nước thải tập trung quy mô lớn.

Cùng với đó, nhiều dòng sông trên địa bàn sẽ được cải tạo và chỉnh trang như sông Nhuệ, sông Đáy và sông Cầu Bây. Thành phố cũng dự kiến thí điểm mô hình hạ tầng tích hợp đa mục tiêu mang tên “Hồi sinh các dòng sông”. Theo đó, hệ thống bể chứa ngầm đa năng sẽ được xây dựng dọc các tuyến sông để tách nước thải từ đầu nguồn, đồng thời lưu trữ lượng nước mưa đầu mùa nhằm giảm áp lực cho hệ thống cống chính. Sau khi được xử lý, nước thải sẽ được bơm trở lại các dòng sông nội đô nhằm bổ sung dòng chảy và cải thiện chất lượng nước.

Các dự án cải tạo sông không chỉ tập trung vào môi trường mà còn gắn với việc mở rộng các đại lộ ven sông, chỉnh trang cảnh quan và phát triển các trục xanh hướng tâm. Những hạng mục này được kỳ vọng vừa hỗ trợ giảm ngập, vừa góp phần giảm ùn tắc giao thông và nâng cao chất lượng môi trường đô thị.

Về hệ thống thoát nước mặt, thành phố được chia thành ba vùng tiêu chính gồm Tả Đáy, Hữu Đáy và Bắc sông Hồng. Nước sẽ được dẫn theo địa hình tự nhiên, tập trung về các sông nội đồng và mương trục chính, sau đó được các trạm bơm chủ lực đẩy ra các sông lớn như sông Hồng, sông Đuống, sông Đáy, sông Cầu, sông Cà Lồ, sông Tích và sông Bùi.

Toàn bộ hệ thống thoát nước sẽ được vận hành theo mô hình liên lưu vực với các trục xương sống như sông Ngũ Huyện Khê, sông Nhuệ, sông Tô Lịch, sông Cầu Bây và sông Thiên Đức nhằm nâng cao khả năng tiêu thoát nước cho toàn hệ thống. Quy hoạch cũng đặt mục tiêu tổng diện tích hồ điều hòa đạt tối thiểu 5% diện tích lưu vực của ba vùng tiêu chính, đồng thời ưu tiên bố trí hồ điều hòa phía trước các trạm bơm để phát huy tối đa hiệu quả vận hành.

Đối với những khu vực trũng thấp hoặc thiếu quỹ đất xây hồ điều hòa, Hà Nội sẽ áp dụng các giải pháp công trình đặc thù như xây dựng bể ngầm chứa nước mưa tạm thời, lắp đặt trạm bơm cục bộ và nâng dung tích điều tiết của các hồ hiện hữu.

Quy hoạch cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt chẽ cao độ nền xây dựng theo từng khu vực địa hình. Ở vùng đồi núi cần bảo đảm khả năng phòng chống lũ quét và lũ rừng ngang; khu vực đồng bằng ngoài đê được tính theo mực nước lũ có tần suất 1%; còn khu vực trong đê phải tuân theo cao độ thiết kế của hệ thống thoát nước mặt.

Song song với các giải pháp hạ tầng, thành phố sẽ duy trì tối đa các ao hồ nhỏ trong khu dân cư hiện hữu để tăng khả năng trữ nước tự nhiên. Bên cạnh đó là việc bổ sung các hồ điều hòa kết hợp cây xanh và phát triển các vành đai xanh, hành lang xanh và nêm xanh nhằm tạo vùng đệm chống ngập cho đô thị.

Để bảo đảm việc vận hành đồng bộ, Hà Nội dự kiến xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu liên thông giữa hệ thống thoát nước đô thị, khu dân cư, khu công nghiệp và hệ thống thủy lợi nông nghiệp của thành phố cùng các địa phương lân cận. Công nghệ thông tin sẽ được ứng dụng nhằm tự động hóa việc điều tiết và tiêu thoát nước theo thời gian thực.

Theo quy hoạch, các dòng sông nội đô như sông Tô Lịch, sông Lừ, sông Sét, sông Kim Ngưu, sông Nhuệ, sông Đáy, sông Tích và sông Cầu Bây cũng sẽ được bổ cập nguồn nước từ sông Hồng, sông Đuống cùng nguồn nước sau xử lý từ các nhà máy xử lý nước thải.

Trước những biến động thời tiết cực đoan, thành phố cũng dự kiến di dời người dân khỏi các khu vực sạt lở nguy hiểm ven sông Hồng, sông Đuống, sông Đáy và sông Bùi, đồng thời tăng cường kiểm soát hoạt động xây dựng, lấn chiếm hành lang thoát lũ và khai thác cát.

Ngoài ra, quy hoạch còn nghiên cứu các giải pháp trị thủy quy mô lớn như xây dựng đập dâng để giữ nước vào mùa cạn, phục vụ sản xuất, cải thiện cảnh quan và nâng cao khả năng điều tiết nguồn nước cho toàn bộ đô thị.