Nam giáo viên hot nhất 2018 chỉ ra điểm then chốt để "lật tẩy" vụ 147 điểm 10 Toán ở Tuyên Quang

Từ phổ điểm gây chú ý đến cuộc điều tra chỉ trong vài ngày

Sáng 1/7, hàng triệu thí sinh trên cả nước bắt đầu tra cứu điểm thi tốt nghiệp THPT. Chỉ ít lâu sau, một hiện tượng bất thường tại Tuyên Quang nhanh chóng được báo chí và mạng xã hội nhắc đến.

Theo dữ liệu được phản ánh, tỉnh Tuyên Quang có 154 bài thi đạt điểm 10 môn Toán. Đáng chú ý, trong số này có tới 147 bài thi tập trung trong nhóm số báo danh gần nhau tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang.

Thông tin này lập tức tạo ra nhiều tranh luận. Nhiều người đặt câu hỏi về tính bất thường của phổ điểm, đặc biệt khi số lượng bài thi đạt điểm tuyệt đối môn Toán tập trung quá lớn trong một phạm vi hẹp.

Đến ngày 5/7, Công an tỉnh Tuyên Quang thực hiện lệnh giữ người trong trường hợp khẩn cấp đối với giáo viên Nguyễn Hà Duy, người từng có quá trình học tập và công tác nổi bật tại Trường THPT chuyên Tuyên Quang.

Từ một bảng điểm gây nghi vấn đến động thái điều tra chỉ cách nhau vài ngày. Theo thầy Vũ Khắc Ngọc, đây chính là điểm đáng suy ngẫm nhất trong vụ việc.

Người trong cuộc thường là người nhận ra bất thường sớm nhất

Năm 2018, khi vụ gian lận điểm thi ở Hà Giang bị phát hiện, thầy Vũ Khắc Ngọc được biết đến là một trong những người đầu tiên dùng thống kê để chỉ ra các dấu hiệu bất thường trong phổ điểm. Tuy nhiên, theo thầy Ngọc, những con số không phải là nơi mọi chuyện bắt đầu.

Trước khi mở dữ liệu để phân tích, thầy đã nhận được nhiều phản ánh từ chính học sinh dự thi tại địa phương. Các em là người hiểu rõ năng lực thật của bạn bè xung quanh, nên khi thấy một số trường hợp có điểm số quá cao so với thực tế học tập, sự bức xúc bắt đầu xuất hiện.

Từ những phản ánh ban đầu ấy, một nhóm giáo viên mới tiến hành rà soát điểm thi, đối chiếu phổ điểm và sử dụng các phương pháp thống kê để kiểm chứng nghi vấn.

Theo thầy Ngọc, với một kỳ thi có hơn một triệu thí sinh và hàng triệu lượt bài thi, không ai tự nhiên đi kiểm từng con số nếu không có dấu hiệu đáng ngờ từ trước.

Vì vậy, ở vụ việc tại Tuyên Quang, thầy cho rằng những người đầu tiên cảm nhận được sự bất thường rất có thể vẫn là học sinh trong phòng thi, những người biết rõ ai học tốt, ai học bình thường và điểm số nào là khó tin. Từ tiếng nói của học sinh, sự chú ý mới lan ra cộng đồng. Sau đó, báo chí vào cuộc và cơ quan chức năng có thêm căn cứ để rà soát.

AI khiến các dấu hiệu bất thường khó bị bỏ qua

So với thời điểm năm 2018, khả năng kiểm tra dữ liệu hiện nay đã thay đổi rất nhiều. Trước đây, để kiểm chứng một nghi vấn, người phân tích phải mất nhiều giờ xử lý số liệu, lập bảng, đối chiếu và vẽ biểu đồ. Nhưng hiện nay, nhiều thao tác trong số đó có thể được rút ngắn đáng kể nhờ AI.

Theo thầy Vũ Khắc Ngọc, khi một nghi vấn đã xuất hiện, người dùng có thể nhanh chóng yêu cầu AI hỗ trợ rà soát dữ liệu, thống kê, dựng biểu đồ và thực hiện nhiều phép so sánh khác nhau.

Thực tế, chỉ trong thời gian ngắn sau khi phổ điểm ở Tuyên Quang được công bố, hàng loạt phân tích đã xuất hiện trên mạng xã hội và truyền thông. Các phân tích này đi từ việc so sánh điểm Toán với các môn khác, đối chiếu kết quả của học sinh Trường THPT chuyên Tuyên Quang với một số trường chuyên hàng đầu cả nước, đến đánh giá xác suất thống kê.

Điểm khác biệt lớn là nghi vấn không còn phụ thuộc vào tiếng nói đơn lẻ của một cá nhân. Khi dữ liệu được chia sẻ, công cụ phân tích trở nên dễ tiếp cận hơn và mạng xã hội giúp thông tin lan đi rất nhanh, cả cộng đồng có thể cùng tham gia giám sát.

AI giúp rút ngắn thời gian phân tích. Mạng xã hội giúp rút ngắn thời gian lan truyền. Khi hai yếu tố này cùng xuất hiện, khoảng cách từ một nghi vấn đến việc cơ quan chức năng vào cuộc cũng được thu hẹp đáng kể.

Công nghệ không thay con người phát hiện gian lận thi cử. Nhưng công nghệ làm cho năng lực giám sát của xã hội mạnh hơn, nhanh hơn và khó bị phớt lờ hơn.

Không nên vì sai phạm cục bộ mà phủ nhận cả kỳ thi

Dù kết luận cuối cùng về vụ việc tại Tuyên Quang vẫn cần chờ cơ quan chức năng công bố, thầy Vũ Khắc Ngọc cho rằng xã hội cũng cần có cái nhìn tỉnh táo hơn về các kỳ thi. Theo thầy, một kỳ thi hoàn toàn không có sai sót là điều rất khó tồn tại trong thực tế. Bất cứ kỳ thi nào có con người tham gia và gắn với lợi ích đều có nguy cơ phát sinh tiêu cực.

Ngay cả nhiều kỳ thi chuẩn hóa quốc tế cũng từng xuất hiện nghi vấn mua bán đề, gian lận hoặc phải điều chỉnh kết quả sau khi phát hiện vấn đề.

Vì vậy, điều quan trọng không phải là khẳng định một hệ thống sẽ không bao giờ có sai phạm. Điều quan trọng là khi sai phạm xuất hiện, nó phải được phát hiện, làm rõ, xử lý nghiêm và bịt lại lỗ hổng để không lặp lại.

Theo thầy Ngọc, điều đáng sợ nhất không phải là có gian lận, mà là một hệ thống để gian lận tồn tại, che giấu và tiếp tục sống sót qua nhiều kỳ thi.

Từ vụ việc ở Tuyên Quang, điều cần làm không phải là phủ nhận toàn bộ kỳ thi tốt nghiệp THPT. Đây vẫn là kỳ thi có mức độ công khai cao, thu hút sự theo dõi lớn của xã hội và liên quan trực tiếp đến hàng triệu thí sinh, phụ huynh.

Nếu chỉ vì một số sai phạm cục bộ mà quay lại mô hình thi tập trung tại các thành phố lớn, chi phí xã hội sẽ rất nặng nề. Hàng triệu học sinh, phụ huynh sẽ phải di chuyển, thuê chỗ ở, lo ăn uống trong những ngày thi. Trong khi đó, giáo dục đại học hiện nay đã phổ cập hơn rất nhiều, không còn là cánh cửa dành cho một nhóm rất nhỏ như trước.

Cần bịt tiếp những lỗ hổng mới trong kỳ thi

Sau vụ gian lận điểm thi ở Hà Giang năm 2018, nhiều khâu trong kỳ thi tốt nghiệp THPT đã được siết chặt hơn, đặc biệt là ra đề, bảo mật đề thi và chấm thi.

Nếu kết quả điều tra vụ việc ở Tuyên Quang cho thấy sai phạm xảy ra ở khâu coi thi, đây sẽ là lời cảnh báo rằng hệ thống cần tiếp tục rà soát những điểm yếu mới.

Theo thầy Vũ Khắc Ngọc, một số giải pháp có thể được tính đến là khôi phục việc xáo trộn thí sinh giữa các trường, tăng cường vai trò của giám thị là giảng viên đại học, đồng thời từng bước trang bị camera an ninh hoặc camera AI tại phòng thi.

Việc có camera trong phòng thi không chỉ phục vụ kiểm tra sau sự việc. Sự hiện diện của camera tự thân đã tạo ra tác dụng răn đe. Khi biết mình đang được giám sát, con người thường có xu hướng tuân thủ quy định tốt hơn.

Cách này tương tự camera phạt nguội trên đường phố: không cần lúc nào cũng có người đứng nhắc, chỉ cần biết hành vi có thể bị ghi lại, nhiều người đã tự điều chỉnh.

Điều đáng mừng nhất là hệ thống giám sát xã hội đang mạnh hơn

Vụ việc tại Tuyên Quang rồi sẽ có kết luận chính thức. Nếu có sai phạm, những cá nhân liên quan sẽ phải chịu trách nhiệm trước pháp luật.

Nhưng nhìn rộng hơn, vụ việc này cũng để lại một dấu mốc đáng chú ý.

Trong kỷ nguyên dữ liệu mở, AI và mạng xã hội, những bất thường trong thi cử không còn dễ nằm yên trong bóng tối. Học sinh có thể lên tiếng. Giáo viên có thể phân tích. Báo chí có thể đặt câu hỏi. Cộng đồng có thể cùng kiểm chứng. Cơ quan chức năng có thêm sức ép và căn cứ để vào cuộc nhanh hơn.

Không phải vì vụ việc xảy ra, mà vì xã hội đã có khả năng phát hiện nó nhanh hơn. Không phải vì hệ thống không có lỗ hổng, mà vì lỗ hổng ngày càng khó bị che đậy.

Trong một kỳ thi có ảnh hưởng đến tương lai của hàng triệu học sinh, sự giám sát ấy là rất cần thiết. Nó nhắc tất cả những ai có ý định “đi đêm” rằng: thời của những toan tính kín đáo đang hẹp lại, còn ánh sáng từ dữ liệu, công nghệ và cộng đồng thì ngày càng mạnh hơn.