Nắng gắt thiêu đốt và dông lốc dị thường: Lời giải cho mùa hè ngày càng khốc liệt tại Việt Nam

Thời tiết tại hai trung tâm kinh tế lớn là Hà Nội và TP.HCM những ngày qua đang diễn biến hết sức phức tạp: buổi sáng trời âm u, trưa nắng rát mặt đường, nhưng đến chiều tối lại bất ngờ xuất hiện dông lốc kèm ngập úng cục bộ. Trạng thái chuyển pha đột ngột này không chỉ đảo lộn sinh hoạt thường nhật của người dân mà còn là tín hiệu cảnh báo rõ ràng về một mùa hè dị thường. 

Theo Tiến sĩ Trương Bá Kiên, Phó giám đốc điều hành Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng và Khí hậu (CMC) thuộc Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), các kết quả dự báo ENSO mới nhất cho thấy khả năng hiện tượng El Nino quay trở lại ngay từ giai đoạn đầu mùa hè là trên 90%. Khi pha nóng này tái xuất và phát triển mạnh mẽ từ thời điểm lập hạ, toàn quốc cần chủ động chuẩn bị kịch bản ứng phó với các đợt nắng nóng khốc liệt, đặc biệt là tại khu vực Bắc Bộ, Trung Bộ cùng các siêu đô thị lớn.

Hình thái thời tiết mùa hè năm nay tại Hà Nội và TP.HCM được dự báo sẽ liên tục biến động mạnh theo từng giai đoạn cụ thể chứ không còn duy trì một trạng thái nắng nóng bình ổn kéo dài như trước. Nguyên nhân là do sự tương tác phức tạp giữa áp thấp nóng phía Tây, hệ thống gió mùa, hiệu ứng phơn khô nóng cùng các nhiễu động khí quyển diễn ra trong ngắn hạn. 

Trong bối cảnh nền nhiệt chung của khu vực đang neo ở mức cao, chỉ cần bầu trời chuyển sang trạng thái ít mây, giảm mưa hoặc gặp điều kiện không khí lưu thông kém, cảm giác oi bức tại các đô thị sẽ gia tăng một cách nhanh chóng. Trạng thái này dẫn đến sự xuất hiện của các đợt nóng ngắn hạn nhưng có cường độ rất gay gắt, đan xen ngay sau đó là những cơn mưa dông dữ dội vào chiều tối.

Đi sâu vào chi tiết từng vùng, khu vực Bắc Bộ và Trung Bộ sẽ chịu tác động rõ ràng nhất từ hiện tượng El Nino. Riêng tại thủ đô Hà Nội, các đợt oi nóng kéo dài có khả năng tập trung cao độ vào giai đoạn tháng 6 và tháng 7. Lúc này, độ ẩm không khí tăng cao kết hợp với hiệu ứng bê tông hóa mạnh mẽ làm cho nhiệt độ cảm nhận thực tế ở môi trường ngoài trời vượt xa các mức số liệu dự báo thông thường. 

Trái lại, đặc trưng mùa hè của TP.HCM lại thiên về trạng thái nóng ẩm thay vì nóng khô. Nền nhiệt tại đây dù không liên tục thiết lập các mức đỉnh lịch sử, nhưng độ ẩm duy trì ở mức cao, tình trạng thiếu gió kết hợp với hiện tượng hấp thụ nhiệt từ hệ thống mặt đường và nhà cao tầng khiến cảm giác ngột ngạt bao trùm cả ngày lẫn đêm, ngay cả khi nhiệt độ thực tế chỉ dao động quanh ngưỡng 35 độ C.

Sự dị thường của thời tiết năm nay không chỉ giới hạn ở các chỉ số nhiệt độ tăng cao mà còn nằm ở tính chất "đa cực đoan". Sau chuỗi ngày dài bề mặt đất và toàn bộ không gian đô thị bị nung nóng liên tục, khối khí quyển trở nên cực kỳ bất ổn định. Khi có sự xuất hiện của rãnh thấp, hội tụ gió hoặc các nhiễu động từ gió mùa, thời tiết sẽ lập tức đảo chiều sang trạng thái cực đoan trong thời gian ngắn với mưa dông lớn, lốc, sét, gió giật mạnh và thậm chí là mưa đá. 

Điều này lý giải cho quy luật thời tiết gần đây tại TP.HCM khi sáng nắng gắt, chiều mưa xối xả; hay tại Hà Nội khi nắng oi nhiều ngày liền đột ngột chuyển sang mưa dông dữ dội, làm gãy đổ cây xanh và gây ngập úng diện rộng. Rủi ro này đặt ra thách thức lớn, đan xen giữa nắng nóng gay gắt, khô hạn cục bộ với mưa dông cực đoan, ảnh hưởng toàn diện đến đô thị, sản xuất nông nghiệp, an ninh năng lượng cùng sức khỏe của cộng đồng.

Tuy nhiên, dưới góc nhìn chuyên môn, Tiến sĩ Trương Bá Kiên khẳng định hiện tượng El Nino thực chất chỉ đóng vai trò là một chất xúc tác mang tính chu kỳ, chứ không phải là nguyên nhân độc nhất gây ra tình trạng "thiêu đốt" các đô thị lớn. Gốc rễ của các đợt nắng nóng cực đoan hiện tại chính là sự cộng hưởng nguy hiểm giữa xu thế biến đổi khí hậu trên quy mô toàn cầu và tốc độ đô thị hóa quá nhanh tại địa phương. 

Với mật độ xây dựng dày đặc, diện tích mảng xanh tự nhiên bị thu hẹp, áp lực giao thông lớn cùng khối lượng khổng lồ của bề mặt bê tông, kính và nhựa đường, khả năng hấp thụ nhiệt của nội đô tăng lên rõ rệt. Các bề mặt này tích tụ lượng nhiệt lớn từ ánh nắng mặt trời vào ban ngày, sau đó tỏa nhiệt ngược lại môi trường một cách chậm chạp vào chiều tối và ban đêm, hình thành nên hiệu ứng "đảo nhiệt đô thị". Hệ quả là người dân cảm nhận rõ thành phố ngày càng nóng hơn về đêm khi không gian vẫn oi bức, ngột ngạt đến tận khuya muộn thay vì dịu mát sau khi mặt trời lặn.

Dựa trên số liệu từ Kịch bản biến đổi khí hậu 2025 do Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu xây dựng (dự kiến được Bộ Nông nghiệp và Môi trường chính thức công bố trong quý II), xu hướng khí hậu tại Hà Nội và TP.HCM trong suốt thế kỷ 21 sẽ có những chuyển biến sâu sắc. Các chỉ số từ nhiệt độ trung bình, nhiệt độ cực đại, nhiệt độ tối thấp cho đến các chỉ số nắng nóng đô thị đều có xu hướng tăng tiến liên tục, trong đó mức tăng ở lõi đô thị sẽ cao hơn hẳn vùng ngoại thành. 

Điều này đồng nghĩa với việc số ngày nắng nóng và số đêm nóng (nhiệt độ giữ ở mức cao suốt đêm) xuất hiện thường xuyên hơn, trực tiếp làm suy giảm nghiêm trọng khả năng tự hồi phục thể trạng của con người sau một ngày dài chịu nhiệt.

Các chuyên gia y tế và khí hậu đồng loạt đưa ra lời cảnh báo về những rủi ro sức khỏe cộng đồng dưới tác động của thời tiết cực đoan, đặc biệt ảnh hưởng nặng nề đến nhóm người cao tuổi, trẻ em, người có bệnh lý nền và lực lượng lao động phải làm việc trực tiếp ngoài trời. Nắng nóng kéo dài liên tục làm gia tăng nguy cơ sốc nhiệt, mất nước, kiệt sức và kích phát các bệnh lý về tim mạch, hô hấp. 

Song song với đó, hệ thống hạ tầng kỹ thuật đô thị cũng phải gánh chịu áp lực vận hành rất lớn. Nhu cầu sử dụng điện năng cho các thiết bị làm mát tăng vọt gây quá tải cho hệ thống năng lượng trong các đợt cao điểm. Đồng thời, do bề mặt đô thị đã bị bê tông hóa làm mất đi khả năng thấm nước tự nhiên, những trận mưa lớn đổ xuống dồn dập sau giai đoạn khô hạn sẽ ngay lập tức biến thành các đợt ngập úng nghiêm trọng. 

Thực tế này đòi hỏi các thành phố lớn không chỉ dừng lại ở việc dự báo mà phải chủ động tìm kiếm các giải pháp dài hạn nhằm thích ứng với trạng thái thời tiết khó lường, bao gồm việc mở rộng mảng xanh, cải thiện hệ thống thông gió tự nhiên, hạn chế mật độ bê tông hóa và khẩn trương nâng cấp đồng bộ hạ tầng thoát nước.