Đời sống
21/09/2026 15:16Vì sao nhiều người khó thức dậy, thèm ngủ khi thu sang?
Mùa thu với những ngày ngắn dần có thể khiến một số người nhận thấy cơ thể thay đổi: khó thức dậy vào buổi sáng, buồn ngủ ban ngày, thiếu năng lượng hoặc dễ cáu gắt, buồn bã.
Theo các chuyên gia, ánh sáng là một trong những tín hiệu quan trọng giúp cơ thể điều chỉnh đồng hồ sinh học. Khi thời lượng ánh sáng ban ngày thay đổi, nhịp ngủ - thức cũng có thể bị ảnh hưởng, đặc biệt ở những người nhạy cảm với sự thay đổi theo mùa.
Tuy nhiên, cảm giác uể oải khi chuyển mùa không đồng nghĩa với rối loạn cảm xúc theo mùa (SAD). Đây là một dạng trầm cảm có tính lặp lại theo mùa, trong đó dạng phổ biến nhất thường bắt đầu vào cuối thu hoặc mùa đông, kéo dài trong nhiều tháng và cải thiện vào thời điểm khác trong năm.
Ánh sáng tác động đến đồng hồ sinh học
Cơ thể có hệ thống đồng hồ sinh học hoạt động theo chu kỳ khoảng 24 giờ. Ánh sáng và bóng tối giúp não xác định thời điểm cần tỉnh táo hoặc nghỉ ngơi.
Khi trời tối, cơ thể tăng sản xuất melatonin - hormone liên quan đến giấc ngủ. Khi tiếp xúc với ánh sáng, đặc biệt vào ban ngày, quá trình này thay đổi, giúp cơ thể duy trì trạng thái tỉnh táo. Ánh sáng nhân tạo vào buổi tối cũng có thể làm gián đoạn chu trình này và khiến việc đi vào giấc ngủ khó hơn.
Vì vậy, khi thời gian ban ngày thay đổi, một số người có thể cảm thấy giờ ngủ, giờ thức của mình không còn phù hợp như trước. Người vốn có nhịp sinh học nhạy cảm hoặc đang thiếu ngủ càng dễ nhận thấy sự khác biệt.
Ở người mắc SAD dạng mùa đông, nghiên cứu cho thấy những thay đổi về melatonin và serotonin có thể liên quan đến các biểu hiện như ngủ nhiều, buồn ngủ, thay đổi tâm trạng và khó thích nghi với nhịp ngày - đêm theo mùa.
Không phải cứ ít nắng là thiếu vitamin D
Vitamin D được cơ thể tạo ra khi da tiếp xúc với tia UVB từ ánh nắng. Tuy nhiên, lượng vitamin D tổng hợp phụ thuộc vào nhiều yếu tố như mùa, thời điểm trong ngày, độ dài ngày, mây, màu da, tuổi, quần áo và kem chống nắng. Vì vậy, không thể cho rằng cứ bước sang mùa thu là cơ thể thiếu vitamin D và từ đó gây mệt mỏi.
Mối liên hệ giữa vitamin D và SAD cũng đang được nghiên cứu. NIMH cho biết thiếu vitamin D có thể làm trầm trọng hơn một số vấn đề ở người mắc SAD dạng mùa đông, song đây không phải lời giải thích duy nhất cho chứng rối loạn này.
Duy trì nhịp sinh hoạt ổn định
Để hạn chế cảm giác uể oải, việc duy trì giờ ngủ và thức đều đặn mỗi ngày là một trong những biện pháp đơn giản. Cơ thể hoạt động tốt hơn khi các hoạt động trong ngày và ban đêm diễn ra theo lịch tương đối ổn định.
Tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên vào ban ngày, duy trì vận động và giảm ánh sáng nhân tạo vào buổi tối cũng có thể hỗ trợ đồng hồ sinh học. Việc tập thể dục thường xuyên vào ban ngày được khuyến nghị như một phần của thói quen ngủ lành mạnh.
Ngược lại, ánh sáng mạnh từ điện thoại, máy tính hoặc tivi vào tối muộn có thể ảnh hưởng đến quá trình điều chỉnh melatonin và khiến cơ thể khó đi vào trạng thái nghỉ ngơi.
Nếu thường xuyên buồn ngủ ban ngày, cũng không nên ngủ trưa quá lâu hoặc quá muộn, bởi điều này có thể tiếp tục ảnh hưởng đến giấc ngủ ban đêm.
Với những người xuất hiện tình trạng buồn bã kéo dài, mất hứng thú với các hoạt động từng yêu thích, ngủ quá nhiều, khó tập trung hoặc các triệu chứng lặp lại vào cùng một thời điểm mỗi năm, cần được đánh giá bởi nhân viên y tế. Đây có thể là dấu hiệu của SAD thay vì chỉ là cảm giác mệt mỏi do thời tiết thay đổi.
Trong trường hợp SAD, liệu pháp ánh sáng là một trong những phương pháp điều trị được sử dụng. Phương pháp này cần được thực hiện đúng cách; người mắc bệnh về mắt hoặc đang dùng thuốc làm tăng độ nhạy cảm với ánh sáng nên trao đổi với bác sĩ trước khi áp dụng.
HL (SHTT)
Bài đọc nhiều
