Giới trẻ
19/10/2026 11:30Chân dung người mang về tấm Huy chương Vàng Olympic Toán quốc tế đầu tiên cho Thanh Hóa, nay là Phó Giáo sư danh tiếng tại Đại học Mỹ
Hơn một phần tư thế kỷ sau, người con của xứ Thanh trở thành Phó Giáo sư Toán học có biên chế tại Đại học Virginia (Mỹ), tác giả của 25 công trình đăng trên những tạp chí toán học hàng đầu thế giới, và vẫn giữ sợi dây nghiên cứu, giảng dạy với quê nhà.
Cậu học trò Lam Sơn và tấm Huy chương Vàng lịch sử
Đỗ Quang Yên sinh năm 1981 tại Thanh Hóa và bộc lộ năng khiếu toán từ rất sớm: giải Ba Toán toàn quốc lớp 5 (năm học 1991–1992), giải Nhì Toán toàn quốc lớp 9 (1995–1996). Bước vào Trường THPT chuyên Lam Sơn, anh được thầy Lưu Xuân Tình – vừa làm chủ nhiệm, vừa trực tiếp dạy Toán – dìu dắt trong những năm quyết định nhất.
Năm học 1997–1998, khi mới học lớp 11, Yên đã giành giải Nhất kỳ thi học sinh giỏi quốc gia môn Toán lớp 12 với điểm tuyệt đối và được lựa chọn vào đội tuyển Việt Nam dự Olympic Toán quốc tế (IMO) lần thứ 39 tại Đài Bắc. Anh đoạt Huy chương Bạc với 29/42 điểm; đoàn Việt Nam năm đó xếp thứ 9 toàn đoàn với 1 Vàng, 3 Bạc, 2 Đồng.
Một năm sau, tại IMO lần thứ 40 ở Bucharest (Romania), chàng trai xứ Thanh lại giành giải Nhất quốc gia rồi bước lên bục cao nhất: Huy chương Vàng với 36/42 điểm, đạt điểm tối đa ở 5 trong 6 bài, xếp thứ 6 trong tổng số 450 thí sinh đến từ 81 quốc gia và vùng lãnh thổ.
Với Lam Sơn, đó là tấm Huy chương Vàng IMO đầu tiên trong lịch sử nhà trường, đến sau 15 năm và 8 tấm huy chương Bạc, Đồng của các thế hệ đàn anh kể từ năm 1984. Với Việt Nam, đoàn năm 1999 giành 3 Vàng, 3 Bạc và đứng thứ 3 toàn đoàn – thứ hạng cao nhất trong lịch sử dự thi IMO của nước ta, thành tích sau này chỉ được lặp lại vào các năm 2007 và 2017.
Ghi nhận thành tích ấy, năm 2000 Hội Toán học Việt Nam trao cho Đỗ Quang Yên Giải thưởng Lê Văn Thiêm dành cho học sinh phổ thông xuất sắc về Toán; Trung ương Đoàn vinh danh anh là một trong 10 Gương mặt trẻ tiêu biểu Việt Nam năm 1999 (theo tư liệu của Câu lạc bộ Thầy trò chuyên Thanh Hóa tại Hà Nội).
Từ kỹ sư ở Sydney đến tiến sĩ toán ở UCLA
Sau IMO, Đỗ Quang Yên nhận học bổng Chính phủ Australia sang học kỹ thuật tại Đại học Công nghệ Sydney (UTS) và tốt nghiệp kỹ sư năm 2005. Ba kỳ liên tiếp anh có tên trong Dean's List – danh sách sinh viên xuất sắc nhất Khoa Kỹ thuật; thời sinh viên, anh hoàn thành ba đề tài về lý thuyết truyền dẫn, siêu máy tính và trí tuệ nhân tạo, đồng thời tham gia viết thư viện nhân ma trận bằng C++ trên Unix.
Bước ngoặt đến khi anh xin học tiến sĩ tại Mỹ. Yên nộp hồ sơ ở ba ngành – kỹ thuật điện tử, khoa học máy tính và toán lý thuyết – và được nhận vào các trường thuộc top 5, top 10 nước Mỹ ở cả ba. Anh chọn toán. Chàng sinh viên khi ấy chia sẻ giản dị rằng “em vẫn thích học Toán lý thuyết hơn cả”, và nơi nào có điều kiện phát triển năng lực khoa học thì nơi đó phù hợp với mình nhất.
Tại Đại học California, Los Angeles (UCLA) – nơi có giáo sư Terence Tao, chủ nhân Huy chương Fields 2006, giảng dạy – Yên gặp lại người đồng đội IMO 1999 Lê Thái Hoàng, cũng chọn con đường toán học. Năm 2010, anh bảo vệ luận án tiến sĩ dưới sự hướng dẫn của giáo sư Christoph Thiele, một tên tuổi hàng đầu của giải tích điều hòa thế giới. Luận án dài 105 trang về phương pháp pha dừng phi tuyến cho các bài toán Riemann–Hilbert dao động được đăng trọn trên tạp chí International Mathematics Research Notices năm 2011.
Sự nghiệp sau tiến sĩ của anh đi qua những địa chỉ hàng đầu của toán học Mỹ: nghiên cứu sau tiến sĩ theo chương trình các viện toán của Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ (NSF) tại Georgia Tech và Viện Nghiên cứu Cao cấp Princeton (IAS) giai đoạn 2010–2011; Gibbs Assistant Professor tại Đại học Yale giai đoạn 2011–2014. Năm 2014, anh gia nhập Khoa Toán Đại học Virginia (UVA) và đến năm 2020 được bổ nhiệm Phó Giáo sư có biên chế dài hạn. Học kỳ xuân 2026, anh phụ trách môn Phương trình vi phân và Hệ động lực (Math 4250) tại trường.
Dấu ấn trên bản đồ toán học thế giới
Hồ sơ của Đỗ Quang Yên tại UVA liệt kê 25 công trình và bản thảo, trải trên ba hướng: giải tích thời gian – tần số, phân bố nghiệm của đa thức ngẫu nhiên và dáng điệu tiệm cận nghiệm của các phương trình khả tích phi tuyến.
Công trình được nhắc đến nhiều nhất là bài báo 47 trang viết cùng giáo sư Christoph Thiele trên Bulletin of the American Mathematical Society năm 2015, đề xuất lý thuyết không gian Lᵖ trên độ đo ngoài. Công cụ mới này thống nhất hai chủ đề lớn trong di sản của nhà toán học Thụy Điển Lennart Carleson – độ đo Carleson và định lý Carleson về hội tụ chuỗi Fourier – đồng thời giúp đơn giản hóa những lập luận kỹ thuật vốn rất phức tạp của giải tích thời gian – tần số. Khung lý thuyết này sau đó được các nghiên cứu khác tiếp tục mở rộng, trong đó có luận án tiến sĩ tại Đại học Bonn (Đức) năm 2017.
Hướng nghiên cứu thứ hai – đa thức ngẫu nhiên – gắn với tên tuổi giáo sư Vũ Hà Văn (Đại học Yale) và các nhà toán học trẻ gốc Việt như Nguyễn Hội, Nguyễn Oanh. Câu hỏi họ theo đuổi nghe giản dị mà hóc búa suốt một thế kỷ: một đa thức bậc rất cao với hệ số lấy ngẫu nhiên thì trung bình có bao nhiêu nghiệm thực, con số ấy dao động ra sao và tuân theo quy luật phân bố nào. Năm 2018, bài báo dài 88 trang của Đỗ Quang Yên, Nguyễn Oanh và Vũ Hà Văn trên The Annals of Probability – tạp chí hàng đầu của ngành xác suất – chứng minh tính phổ quát địa phương tối ưu cho nghiệm của đa thức ngẫu nhiên có hệ số tăng đa thức, lần đầu đưa ra ước lượng chặt về số nghiệm thực cho lớp đa thức rất rộng này. Năm 2020, anh cùng Vũ Hà Văn công bố định lý giới hạn trung tâm cho nghiệm thực của đa thức Weyl trên American Journal of Mathematics.
Những kết quả gần đây tiếp tục đẩy hướng này đi xa. Năm 2024, một mình anh chứng minh luật số lớn dạng mạnh cho số nghiệm thực của đa thức Kac – trả lời một câu hỏi của nhà toán học Igor Pritsker – và công trình đã được nhận đăng trên Annales de l'Institut Henri Poincaré. Tháng 5/2026, bản thảo mới của anh cùng học trò Nguyễn Nhân và Sean O'Rourke xây dựng lý thuyết dao động đầy đủ đầu tiên cho số nghiệm thực của đa thức ngẫu nhiên có hệ số trung bình khác không – lấp khoảng trống đã tồn tại hơn 50 năm kể từ công trình của Ibragimov và Maslova năm 1971.
Các công trình của anh xuất hiện đều đặn trên những tạp chí uy tín: Annals of Probability, Bulletin và Transactions của Hội Toán học Mỹ, American Journal of Mathematics, Proceedings of the London Mathematical Society, Journal of Functional Analysis, Annales de l'IHP. Nghiên cứu của anh được NSF tài trợ liên tục qua ba đề tài, gần nhất là đề tài “Các chủ đề trong giải tích điều hòa và giải tích xác suất” giai đoạn 2018–2021.
Người thầy của thế hệ kế tiếp và sợi dây với quê nhà
Ở Virginia, Đỗ Quang Yên đã hướng dẫn hai nghiên cứu sinh bảo vệ thành công luận án tiến sĩ: Mark Lewers (2020) và Nguyễn Nhân (2023). Người học trò Việt Nam nay tiếp tục là đồng tác giả của anh trong các công trình mới nhất về đa thức ngẫu nhiên. Anh đồng tổ chức seminar Giải tích điều hòa và Phương trình đạo hàm riêng của UVA từ năm 2014, từng tham gia hội đồng xét duyệt đề tài của NSF, phản biện cho nhiều tạp chí toán học và nhiều năm liền ngồi trong hội đồng tuyển sinh sau đại học của khoa. Một chi tiết nhỏ trong CV cho thấy con người ấy: năm 2015, vị giáo sư trẻ đến nói chuyện khoa học với học sinh một trường tiểu học ở vùng Ruckersville, bang Virginia.
Sợi dây với Việt Nam chưa bao giờ đứt. Mùa hè 2016, anh về làm việc hai tháng tại Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán (VIASM) ở Hà Nội, tham gia chuỗi seminar về đa thức ngẫu nhiên và ma trận ngẫu nhiên. Anh cũng được giới thiệu là người hướng dẫn trong chương trình Vietnam Polymath REU dành cho sinh viên có liên hệ với Việt Nam, nhiều lần giảng dạy và hướng dẫn nghiên cứu tại chương trình Application Driven Mathematics của Đại học VinUni, và trình bày kết quả tại Viện Toán học cùng VIASM.
Tấm Huy chương Vàng năm 1999 của Đỗ Quang Yên đã mở ra một truyền thống. Lam Sơn sau đó có thêm ba Huy chương Vàng IMO – Lê Ngọc Anh và Hoàng Đức Ý cùng năm 2008, Lê Quang Dũng năm 2017 – nâng tổng số huy chương Olympic Toán quốc tế của trường lên 16 tấm tính đến năm 2019; những năm gần đây, Nguyễn Trọng Thuận (2021) và Nguyễn Đại Dương (2022) tiếp tục mang về Huy chương Bạc.
Từ phòng thi IMO ở Bucharest đến giảng đường Đại học Virginia là 27 năm bền bỉ. Với học sinh xứ Thanh hôm nay, câu chuyện của người đàn anh Lam Sơn là lời nhắc rằng tấm huy chương chỉ là điểm khởi đầu – con đường dài phía sau mới làm nên một nhà khoa học.
PV (SHTT)
Bài đọc nhiều
