Sự kiện này diễn ra giữa bối cảnh nguồn cung người có học vị tiến sĩ tại quốc gia này tăng trưởng phi mã, trong khi thị trường việc làm chất lượng cao thuộc khối hàn lâm truyền thống lại không mở rộng tương ứng.

Danh sách trúng tuyển giáo viên mới đây của Trường THPT Thâm Quyến (Trung Quốc) đang trở thành đề tài thu hút sự quan tâm lớn của dư luận khi toàn bộ 21 nhân sự dự kiến tuyển dụng đều sở hữu trình độ thạc sĩ trở lên, trong đó có tới 5 tiến sĩ.

21-1789953908-lan-song-tien-si-tu-dai-hoc-tinh-hoa-ve-day-pho-thong-co-hoi-nang-tam-giao-duc-hay-bieu-hien-lang-phi-chat-xam
Ảnh minh hoạ.

Bảng thành tích học thuật chói sáng của dàn giáo viên cấp ba

Nhìn vào danh sách trúng tuyển của Trường THPT Thâm Quyến, công chúng không khỏi choáng ngợp trước nền tảng học vấn của các ứng viên. Họ đều từng theo học tại những cơ sở giáo dục đại học hàng đầu của Trung Quốc và thế giới, có thể kể đến ĐH Thanh Hoa, ĐH Phúc Đán, ĐH Chiết Giang, ĐH Giao thông Thượng Hải, ĐH Khoa học Trung Quốc, ĐH Sư phạm Bắc Kinh, ĐH Hong Kong, ĐH Quốc gia Singapore và ĐH Cambridge.

Phân công giảng dạy của trường cũng thể hiện rõ xu hướng tận dụng chuyên môn kỹ thuật chuyên sâu. Đơn cử, một tiến sĩ ngành Kỹ thuật điện của ĐH Thanh Hoa được bố trí đứng lớp môn Toán; một tiến sĩ cùng ngành tốt nghiệp ĐH Cambridge sẽ đảm nhận môn Vật lý; trong khi tấm bằng tiến sĩ Vật lý - Hóa học vật liệu từ ĐH Phúc Đán được giao phụ trách môn Hóa học. Bên cạnh đó, một tiến sĩ đến từ ĐH Khoa học Trung Quốc được giao trọng trách bồi dưỡng, huấn luyện đội tuyển học sinh giỏi môn Toán. Đáng chú ý, chỉ có 5 trong tổng số 21 nhân sự được đào tạo chính quy từ các trường đại học sư phạm, gồm 4 người từ ĐH Sư phạm Bắc Kinh và một người từ ĐH Sư phạm Hoa Đông.

Bùng nổ nguồn cung học vị tiến sĩ và ngã rẽ ngoài cánh cổng viện nghiên cứu

Suốt nhiều thập kỷ, bến đỗ nghề nghiệp quen thuộc của những người sở hữu tấm bằng tiến sĩ gần như chỉ gói gọn trong các trường đại học, viện nghiên cứu hoặc các trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D). Dẫu vậy, bức tranh nhân lực tại Trung Quốc đã thay đổi chóng mặt.

Số liệu thống kê từ Bộ Giáo dục Trung Quốc chỉ ra rằng quy mô người tốt nghiệp tiến sĩ hằng năm đã tăng vọt từ 53.700 người vào năm 2014 lên tới 97.200 người vào năm 2024, tương ứng mức tăng khoảng 82%. Cùng giai đoạn này, số lượng nghiên cứu sinh tiến sĩ đang theo học cũng tăng gấp hơn hai lần, từ 312.700 người lên đến 676.300 người. Riêng trong năm 2023, Trung Quốc ghi nhận khoảng 75.200 người nhận bằng tiến sĩ; nếu cộng gộp cả các trường hợp kéo dài thời gian học tập hoặc hoàn thành chương trình muộn, con số thực tế đã vượt ngưỡng 80.000 người. Khi kết hợp với hơn 20.000 tiến sĩ tốt nghiệp từ các cơ sở đào tạo nước ngoài trở về nước, thị trường lao động hằng năm phải tiếp nhận hơn 100.000 nhân lực trình độ tiến sĩ.

Theo khảo sát của Gaoxiao Job, trong số các tiến sĩ tốt nghiệp năm 2023, tỷ lệ người tìm được việc làm tại các trường đại học hoặc viện nghiên cứu chỉ còn dưới 40%. Ngược lại, hơn một phần năm lực lượng này đã chủ động chuyển hướng sang đầu quân cho các doanh nghiệp tư nhân — một tỷ lệ ghi nhận xu hướng gia tăng liên tiếp trong 3 năm qua.

Chiến lược bồi dưỡng nhân tài và cuộc tranh luận về giá trị bằng cấp

Thực tế cho thấy, việc các trường THPT trọng điểm chiêu mộ tiến sĩ xuất phát từ bài toán nâng cao chất lượng giáo dục mũi nhọn. Những cơ sở này rất cần nhân sự sở hữu tư duy khoa học và hiểu biết chuyên sâu để phát hiện, huấn luyện các đội tuyển thi học sinh giỏi, thiết kế các chương trình nghiên cứu khoa học cũng như ươm mầm năng lực đổi mới sáng tạo cho thế hệ trẻ. Chính vì thế, tiêu chí tuyển dụng đã mở rộng đáng kể thay vì chỉ gói gọn trong nhóm ứng viên tốt nghiệp sư phạm.

Tại Trường THPT Thâm Quyến, những người tốt nghiệp khối ngành kỹ thuật hoàn toàn có thể nộp hồ sơ giảng dạy Toán hoặc Vật lý, đồng thời tham gia xây dựng hệ thống phòng thực nghiệm và đề án nghiên cứu khoa học cho học sinh. Tiêu chuẩn về chứng chỉ nghiệp vụ sư phạm cũng được nới lỏng linh hoạt khi ứng viên có thể nợ chứng chỉ tại thời điểm ứng tuyển và bổ sung sau khi trúng tuyển.

Hiện tượng này đã thổi bùng làn sóng tranh luận về việc liệu xã hội có đang sử dụng lãng phí nguồn lực đào tạo khi bố trí người có trình độ vượt xa yêu cầu thực tế của một vị trí giáo viên phổ thông. Theo nhận định từ Caixin, một tiến sĩ đứng lớp giảng dạy THPT không hẳn là câu chuyện lãng phí bằng cấp. Nếu năng lực nghiên cứu khoa học và tri thức nền tảng của họ được vận dụng hiệu quả vào công tác đào tạo học sinh năng khiếu hay kiến tạo các chương trình học nâng cao, tấm bằng tiến sĩ vẫn phát huy trọn vẹn giá trị dù người học rẽ hướng khỏi lộ trình học thuật truyền thống.

Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, tấm bằng tiến sĩ cũng không phải bảo chứng khẳng định chủ nhân của nó chắc chắn sẽ trở thành một người thầy giỏi. Nghề giáo đòi hỏi kỹ năng sư phạm đặc thù, từ nghệ thuật truyền đạt, phương pháp thiết kế bài giảng, năng lực bao quát lớp học cho đến sự thấu hiểu tâm lý lứa tuổi học sinh — những tố chất không bắt buộc phải có trong quá trình làm luận án tiến sĩ.

Sự góp mặt của các tiến sĩ xuất thân từ những trường đại học danh tiếng tại các trường THPT không đồng nghĩa với việc các viện nghiên cứu hay giảng đường đại học đã mất đi sức hút vốn có. Đó vẫn luôn là mảnh đất màu mỡ cho những người đam mê nghiên cứu chuyên sâu. Thế nhưng, khi quy mô tiến sĩ tăng nhanh dẫn đến mức độ đào thải ở các vị trí học thuật ngày càng gay gắt, việc các trường phổ thông và khối doanh nghiệp mở cửa chào đón nguồn nhân lực này đã tạo nên một hướng đi mới. Câu chuyện tuyển dụng tại Trường THPT Thâm Quyến chính là tấm gương phản chiếu sự chuyển dịch của thị trường lao động, nơi thước đo giá trị của bằng cấp ngày càng gắn liền với hiệu quả công việc và năng lực thực tế.

PV (SHTT)