Năm 1901, David Hänig đã xuất bản một bài báo thay đổi mãi mãi sự hiểu biết của chúng ta về khẩu vị. Đầu lưỡi của chúng ta nắm bắt vị ngọt, vị đắng được phát hiện ở đáy lưỡi và dọc theo hai bên, các thụ thể thu nhận cảm giác mặn và chua. Kể từ khi đó, sơ đồ vị giác đã được xuất bản trong sách giáo khoa và báo chí. Vấn đề duy nhất với sơ đồ này là nó sai.

Trên thực tế, nó thậm chí không phải là sự thể hiện chính xác những gì mà Hänig đã phát hiện ra ban đầu. Sơ đồ vị giác là một quan niệm sai lầm phổ biến - điều được nhiều người tin tưởng nhưng phần lớn không chính xác.

Vậy đâu là nguyên nhân dẫn đến những quan niệm sai lầm như thế này, và điều gì khiến thật giả dễ tin đến vậy?

Đúng là hành trình của sơ đồ lưỡi xuất phát từ David Hänig. Là một phần trong luận văn của mình tại Đại học Leipzig (Đức), ông Hänig đã phân tích sự nhạy cảm của vị giác trên lưỡi để tìm ra bốn hương vị cơ bản. Sử dụng đường sucrose cho vị ngọt, quinine sulfate cho vị đắng, axit hydrochloric cho vị chua và muối cho vị mặn, Hänig đã áp dụng những kích thích này để so sánh sự khác biệt về ngưỡng vị giác trên lưỡi.

Ông hy vọng có thể hiểu rõ hơn về cơ chế sinh lý ảnh hưởng đến bốn mùi vị này, và dữ liệu của ông cho thấy rằng độ nhạy trên lưỡi đối với mỗi vị trên thực tế khác nhau. Cảm giác ngọt ngào tối đa nằm ở đầu lưỡi; hương vị đắng mạnh nhất ở phía gốc gần họng; mặn mạnh nhất ở khu vực hai bên dưới và chua ở giữa hai bên đầu lưỡi. Nhưng Hänig đã cẩn thận lưu ý rằng mọi cảm giác cũng có thể được nếm qua lưỡi, và những khu vực mà ông xác định có cường độ thay đổi rất nhỏ.

Giống như rất nhiều quan niệm sai lầm, sơ đồ lưỡi thể hiện sự biến dạng của nguồn gốc thông tin, tuy nhiên bản chất của sự biến dạng đó có thể khác nhau. Một số quan niệm sai lầm bao gồm thông tin sai lệch— thông tin sai lệch được cố ý thiết kế để đánh lừa mọi người. Nhưng nhiều quan niệm sai lầm, bao gồm cả sơ đồ lưỡi, tập trung vào thông tin sai lệch— thông tin sai lệch hoặc gây hiểu lầm là kết quả của sự không chính xác không chủ ý.

Thông tin sai lệch thường được hình thành bởi những sai lầm và lỗi của con người, nhưng những sai lầm cụ thể dẫn đến nhận thức sai lầm có thể rất đa dạng. Trong trường hợp sơ đồ lưỡi, luận văn của Hänig được viết bằng tiếng Đức, nghĩa là chỉ những độc giả thông thạo tiếng Đức và thông thạo góc nhỏ trong học thuật của Hanig mới có thể hiểu được. Điều này đã khởi động trò chơi định hình lại nghiên cứu của Häing mỗi khi nó được chia sẻ với bên ngoài. Chưa đầy một thập kỷ sau khi luận văn của ông ra đời, các tờ báo đã nhấn mạnh một cách sai lầm rằng các thí nghiệm có thể chứng minh vị ngọt không thể nhận thấy ở phía gốc lưỡi.

Thủ phạm thứ hai đằng sau sự lan truyền của sơ đồ lưỡi là những hình ảnh mà công việc của Hänig truyền cảm hứng. Năm 1912, một phiên bản thô của sơ đồ xuất hiện trong một bài báo mô tả một cách thận trọng một số bí ẩn đằng sau nghiên cứu vị giác và khứu giác. Với các nhãn rõ ràng trên lưỡi, minh họa của bài báo đã đơn giản hóa các sơ đồ ban đầu phức tạp hơn của Hänig. Các biến thể của hình ảnh dễ tiếp cận này đã được trích dẫn nhiều lần, thường không được ghi nhận hoặc không được cân nhắc nhiều về công việc của Hänig.

Cuối cùng, hình ảnh này lan truyền đến sách giáo khoa và lớp học như một sự thật có chủ đích về cách chúng ta trải nghiệm hương vị.

Nhưng có lẽ yếu tố góp phần nhiều nhất vào quan niệm sai lầm này là sự đơn giản hóa trong câu chuyện của nó. Theo nhiều cách, sơ đồ bổ sung cho mong muốn của chúng ta về những câu chuyện rõ ràng về thế giới xung quanh - một điều không phải lúc nào cũng có trong các lĩnh vực khoa học đôi khi lộn xộn. Ví dụ, ngay cả số lượng hương vị chúng ta có cũng phức tạp hơn công việc của Hänig đề xuất. Umami - còn được gọi là mặn - hiện được coi là vị cơ bản thứ 5, và nhiều người vẫn tranh cãi về sự tồn tại của các vị như béo, kiềm, kim loại và giống nước.

Một khi chúng ta nghe được một câu chuyện hay, có thể khó thay đổi cách chúng ta nhìn nhận thông tin đó, ngay cả khi đối mặt với những bằng chứng mới. Vì vậy, lần tới khi bạn nhìn thấy một biểu đồ tiện lợi hoặc đọc một giai thoại đáng ngạc nhiên, hãy cố gắng duy trì thái độ hoài nghi lành mạnh - bởi vì những quan niệm sai lầm có thể để lại vị đắng trên mọi phần lưỡi của bạn.

Dung (Nguoiduatin.vn)