TP.HCM quyết siết truy xuất nguồn gốc thực phẩm: Chợ đầu mối, siêu thị sẽ phải minh bạch xuất xứ hàng hóa

Theo văn bản mới được UBND TP.HCM ban hành, thành phố sẽ tăng cường các giải pháp kiểm soát an toàn thực phẩm, đồng thời thúc đẩy việc truy xuất nguồn gốc (TXNG) đối với hàng hóa lưu thông trên thị trường. Đây được xem là bước đi nhằm nâng cao tính minh bạch của chuỗi cung ứng thực phẩm trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến chất lượng sản phẩm.

Thực tế, chương trình truy xuất nguồn gốc đã được TP.HCM triển khai nhiều năm qua đối với các mặt hàng đưa vào siêu thị và chợ đầu mối. Tuy nhiên, việc áp dụng vẫn chưa đồng đều. Nhiều loại rau củ, trái cây tại các chợ đầu mối, thậm chí tại một số siêu thị, vẫn chưa thể truy xuất đầy đủ thông tin về xuất xứ.

Khảo sát tại các chợ đầu mối cho thấy đây vẫn là mắt xích còn nhiều bất cập. Mỗi đêm, lượng hàng hóa đổ về các chợ lên tới hàng nghìn tấn, song việc kiểm soát nguồn gốc, đặc biệt với rau củ và trái cây, chủ yếu vẫn dựa trên hóa đơn hoặc sổ sách ghi chép thủ công.

Tại chợ đầu mối Hóc Môn, hoạt động giao thương diễn ra sôi động từ tối muộn. Trong khi thịt heo đã có hình thức truy xuất khá rõ thông qua vòng nhận diện, nhiều mặt hàng nông sản vẫn chỉ có giấy tờ chứng minh nguồn hàng ở mức cơ bản.

Một tiểu thương cho biết phần lớn rau củ được thu gom từ nhiều hộ nông dân khác nhau, sau đó tập kết, sơ chế và trộn chung trước khi vận chuyển đến chợ. Chính quy trình này khiến việc xác định chính xác nguồn gốc từng lô hàng gần như không khả thi.

Không chỉ bên trong chợ, khu vực xung quanh còn xuất hiện hàng trăm điểm kinh doanh hoạt động theo thương hiệu chợ đầu mối nhưng chưa được kiểm soát chặt chẽ. Nhiều người bán khi được hỏi về xuất xứ hàng hóa đều không thể cung cấp thông tin cụ thể hoặc từ chối trả lời.

Tình trạng tương tự cũng diễn ra tại chợ đầu mối nông sản thực phẩm Thủ Đức. Với hơn 1.400 quầy sạp và lượng hàng trung bình khoảng 2.500 tấn mỗi ngày, việc truy xuất nguồn gốc vẫn chủ yếu dựa trên hóa đơn đầu vào hoặc ghi chép bằng tay.

Một tiểu thương nhiều năm kinh doanh tại đây cho biết dù quy định về hóa đơn đã được cải thiện để đáp ứng yêu cầu quản lý thuế, nhưng việc truy xuất chi tiết vẫn rất khó thực hiện. Nguyên nhân là nhiều nguồn hàng được mua từ nông dân hoặc gom từ nhiều nơi khác nhau, trong khi không phải nhà cung cấp nào cũng có đầy đủ giấy tờ. Nếu xảy ra sự cố mất an toàn thực phẩm, việc xác định và thu hồi đúng lô hàng sẽ gặp rất nhiều trở ngại.

Không chỉ tại chợ đầu mối, việc truy xuất nguồn gốc ở hệ thống bán lẻ cũng chưa thật sự đồng bộ. Các sản phẩm đóng gói như thịt, trứng hay thực phẩm khô thường được gắn mã QR để người tiêu dùng kiểm tra thông tin, nhưng với hàng bán theo dạng xá như rau củ quả, dữ liệu truy xuất vẫn còn khá hạn chế.

Trong khi đó, thói quen kiểm tra nguồn gốc sản phẩm của người tiêu dùng cũng chưa phổ biến. Nhiều người cho biết họ chủ yếu lựa chọn hàng hóa dựa trên thương hiệu quen thuộc hoặc kinh nghiệm mua sắm, thay vì quét mã để tìm hiểu thông tin truy xuất.

Trao đổi với Tuổi Trẻ, đại diện một hệ thống siêu thị tại TP.HCM cho biết đơn vị đã ứng dụng công nghệ chuỗi khối (Blockchain) trong truy xuất nguồn gốc nhiều năm qua, nhưng chủ yếu áp dụng với sản phẩm có thương hiệu và được đóng gói hoàn chỉnh. Riêng nhóm hàng nông sản bán rời vẫn chủ yếu dựa vào hồ sơ đầu vào nên nguy cơ trộn lẫn nguồn hàng vẫn tồn tại.

Ở lĩnh vực cung cấp suất ăn công nghiệp, yêu cầu truy xuất nguồn nguyên liệu cũng ngày càng được siết chặt, đặc biệt từ các trường học. Tuy nhiên, theo đại diện một doanh nghiệp, phần lớn hồ sơ hiện nay mới dừng ở mức chứng minh nguồn hàng chung, chưa đủ chi tiết để kiểm soát toàn bộ quá trình.

Đơn vị này cũng cảnh báo nếu việc kiểm tra giấy tờ không được thực hiện nghiêm túc, có thể xảy ra tình trạng khai khống số lượng hàng từ nhà cung cấp uy tín, sau đó bổ sung thêm sản phẩm giá rẻ, chất lượng thấp nhằm tăng lợi nhuận.

Theo ông Đào Hà Trung, Chủ tịch Hội Công nghệ cao TP.HCM, chương trình truy xuất nguồn gốc của thành phố đã ứng dụng công nghệ Blockchain từ năm 2018 và dự kiến sẽ tích hợp thêm trí tuệ nhân tạo trong năm 2026 để hỗ trợ cảnh báo nguy cơ cũng như phân tích dữ liệu.

Tuy nhiên, ông cho rằng công nghệ chỉ là một phần của giải pháp. Muốn hệ thống phát huy hiệu quả cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhiều lực lượng như thú y, quản lý an toàn thực phẩm, quản lý thị trường cùng các cơ quan liên quan.

Bên cạnh yếu tố kỹ thuật, chính sách cũng đóng vai trò quan trọng. Hiện việc truy xuất nguồn gốc vẫn chủ yếu dựa trên tinh thần tự nguyện, trong khi doanh nghiệp phải đầu tư thêm chi phí và thay đổi quy trình sản xuất nên chưa thật sự tích cực tham gia.

Các chuyên gia cũng nhận định người tiêu dùng hiện vẫn chưa đặt nhiều niềm tin vào hoạt động truy xuất nguồn gốc. Không ít người cho rằng dù có quét mã cũng khó xác định được sản phẩm có thực sự an toàn hay không, khiến công cụ này chưa phát huy hết hiệu quả.

Đại diện Sở An toàn thực phẩm TP.HCM cho biết thời gian qua, thành phố liên tục triển khai nhiều giải pháp nhằm mở rộng hệ thống truy xuất nguồn gốc, phối hợp với các địa phương xây dựng chuỗi thực phẩm an toàn và tăng cường kiểm soát nguyên liệu cung cấp cho trường học.

Dù vậy, với quy mô thị trường lớn và lượng hàng hóa lưu thông mỗi ngày rất cao, việc kiểm soát nguồn gốc và chất lượng thực phẩm, đặc biệt tại các chợ đầu mối, vẫn là thách thức cần tiếp tục được giải quyết trong thời gian tới.