Vụ án tại Tổng Công ty Thép Việt Nam: Đề nghị truy tố cựu Phó chủ tịch Lào Cai cùng hơn 30 bị can trong sai phạm hàng trăm triệu USD

Vụ án xảy ra tại Tổng Công ty Thép Việt Nam (VNS) và Công ty TNHH Khoáng sản và Luyện kim Việt Trung (VTM) đã lôi kéo hàng loạt cựu quan chức tỉnh Lào Cai và lãnh đạo doanh nghiệp vào vòng lao lý, phơi bày những thủ đoạn trục lợi bất chính lên đến hàng chục tỷ đồng.

Trong số các gương mặt cựu quan chức bị đề nghị truy tố, đáng chú ý có ông Lê Ngọc Hưng (cựu Phó chủ tịch UBND tỉnh Lào Cai) và ông Đỗ Trường Giang (cựu Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Lào Cai) cùng bị cáo buộc tội “Lợi dụng chức vụ quyền hạn trong khi thi hành công vụ”. Về phía doanh nghiệp, cựu Chủ tịch VNS Mai Văn Tinh cùng 30 bị can khác bị đề nghị truy tố về tội “Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước gây thất thoát, lãng phí”.

Đặc biệt, bị can Bùi Thanh Bình (Trợ lý HĐQT VNS, Tổng giám đốc VTM) đối diện với áp lực pháp lý nặng nề nhất khi bị đề nghị truy tố tới 3 tội danh, bao gồm: “Nhận hối lộ”, “Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước gây thất thoát, lãng phí” và “Thiếu trách nhiệm gây thiệt hại đến tài sản của nhà nước, cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp”.

Dự án khổng lồ 160 triệu USD và vết trượt sai phạm từ năm 2009

Hồ sơ vụ án vạch trần gốc rễ sai phạm bắt đầu từ năm 2009 tại UBND tỉnh Lào Cai, liên quan đến dự án xây dựng nhà máy Gang thép Lào Cai. VNS là doanh nghiệp do nhà nước nắm giữ 100% vốn, đã bắt tay cùng hai cổ đông khác gồm Công ty Khoáng sản Lào Cai và Công ty Khống chế cổ phần gang thép Côn Minh – Trung Quốc (gọi tắt là Công ty Côn Minh) để thành lập ra liên doanh VTM.

Thời điểm đó, các cổ đông góp vốn đã đồng thuận giao gói thầu EPC trị giá lên tới 160 triệu USD tại nhà máy này cho Công ty Côn Minh. Đáng chú ý, cựu Chủ tịch VNS Mai Văn Tinh thừa nhận trước cơ quan điều tra rằng mức giá 160 triệu USD này hoàn toàn không có cơ sở khoa học hay thực tế nào, bởi tại thời điểm đấu thầu, có những đơn vị khác chỉ chào giá từ 126 đến gần 144 triệu USD. Dẫu biết rõ điều đó, các bị can vẫn quyết định lựa chọn đối tác Trung Quốc này với lý do cảm tính rằng đây là cổ đông của VTM nên sẽ có tinh thần trách nhiệm cao hơn.

Cái giá phải trả cho quyết định này là vô cùng đắt đỏ. Kết luận giám định tư pháp khẳng định, việc giao gói thầu cho Công ty Côn Minh đã trực tiếp gây thiệt hại tổng cộng hơn 244 tỷ đồng của tài sản công, trong đó dòng vốn của VNS bị thất thoát hơn 234 tỷ đồng và Công ty Khoáng sản Lào Cai chịu tổn thất 10 tỷ đồng.

"Mưa tiền" hoa hồng và chiêu trò rút ruột quặng sắt, than cốc của cựu Tổng giám đốc VTM

Không dừng lại ở những sai phạm trong xây dựng cơ bản, các lỗ hổng quản lý tiếp tục bị khoét sâu trong hoạt động kinh doanh thương mại quặng sắt và than cốc của VTM. Với quyền lực là Tổng giám đốc VTM, ông Bùi Thanh Bình đã biến các nguồn tài nguyên khoáng sản thành công cụ để đổi chác lợi ích cá nhân thông qua việc bắt tay với các doanh nghiệp tư nhân.

Ở mảng tiêu thụ quặng sắt, ông Bình đã ký kết tổng cộng 30 hợp đồng bán hàng cho 18 doanh nghiệp trong nước. Trong số này, 25 hợp đồng đã được tất toán với tổng giá trị giao dịch hơn 2.950 tỷ đồng. Điều đáng nói là toàn bộ các mức giá xuất xưởng này đều thấp hơn rất nhiều so với giá trị thực tế của thị trường, gây thiệt hại nghiêm trọng cho tài sản nhà nước số tiền hơn 434 tỷ đồng. Đổi lại việc được mua quặng giá rẻ, 8 doanh nghiệp mua hàng đã "lại quả" cho ông Bình số tiền 53 tỷ đồng. Cơ quan công an xác định có 43,8 tỷ đồng trong số này đủ yếu tố cấu thành hành vi "Nhận hối lộ". Với số tiền đen này, ông Bình trích ra 3,8 tỷ đồng để chi thưởng cho một số nhân viên cấp dưới, hoàn trả 1,5 tỷ đồng cho hai đơn vị và giữ lại phần còn lại để tiêu xài cá nhân.

Ở chiều ngược lại, đối với mảng thu mua than cốc phục vụ sản xuất vào năm 2015, ông Bình đã chủ động ngã giá với ban lãnh đạo Công ty Việt Phát và Công ty Trung Thành Thái Nguyên. Để trở thành nhà cung ứng thường xuyên cho VTM, hai doanh nghiệp này cam kết sẽ trích lại cho ông Bình từ 40.000 đến 200.000 đồng trên mỗi tấn than được giao. Sau khi đạt được thỏa thuận ngầm, ông Bình chỉ đạo Phòng Vật tư lập tức vào cuộc để hợp thức hóa.

Ban đầu, để vượt qua các kỳ chào giá cạnh tranh, các cán bộ phụ trách dưới quyền ông Bình đã sử dụng các bảng báo giá khống nhằm dọn đường cho hai công ty trên trúng thầu. Về sau, khi quy định bắt buộc phải tổ chức đấu thầu công khai để đáp ứng điều kiện vay vốn ngân hàng, phương thức gian lận lập tức được thay đổi. Nhiều hợp đồng mua bán lớn đã bị xé nhỏ xuống dưới mức 10.000 tấn cho mỗi lần ký nhằm né tránh cơ chế kiểm soát và không phải xin ý kiến từ Hội đồng thành viên.

Bằng thủ đoạn tinh vi này, từ năm 2015 đến năm 2020, Công ty Việt Phát và Công ty Trung Thành Thái Nguyên đã trúng tổng cộng 38 hợp đồng, cung ứng gần 287.000 tấn than cốc cho VTM với tổng giá trị thanh toán lên tới hơn 2.020 tỷ đồng. Sau mỗi đợt giải ngân, đại diện hai doanh nghiệp này đã nhiều lần mang các túi tiền mặt đến biếu riêng cho ông Bình với tổng số tiền hơn 25 tỷ đồng, trong đó cơ quan điều tra phân loại rõ 18,4 tỷ đồng thuộc giai đoạn đủ căn cứ xử lý hình sự về tội Nhận hối lộ.

Kết thúc quá trình điều tra, cơ quan chức năng kết luận ông Bùi Thanh Bình đã thu lợi bất chính tổng cộng 78 tỷ đồng tiền hoa hồng từ các doanh nghiệp, trong đó có 62,2 tỷ đồng bị cáo buộc là tiền nhận hối lộ trực tiếp. Bên cạnh khoản tiền túi khổng lồ này, những quyết định quản lý sai trái của ông Bình đã khiến nhà nước bị lãng phí và thất thoát hơn 434,7 tỷ đồng do sai phạm quản lý tài sản, đồng thời hành vi thiếu trách nhiệm của ông cùng các thuộc cấp đã bồi thêm một khoản thiệt hại khác trị giá hơn 46,29 tỷ đồng cho cơ quan công sản.