Nhân kỷ niệm 120 năm ngày sinh của Roberto Ros di Bartini (Robert Liudvogovich- gọi theo cách Nga) [14/5/1897 – 14/5/2017 – xin lỗi, hơi chậm một chút].

Nhân kỷ niệm 120 năm ngày sinh của Roberto Ros di Bartini (Robert Liudvogovich- gọi theo cách Nga) [14/5/1897 – 14/5/2017 – xin lỗi, hơi chậm một chút].

1. Trước hết, xin trích dẫn một số nhận xét của các tổng công trình sư hàng không Xô Viết hàng đầu về ông:

O.K . Antonov (cha đẻ các dòng máy bay An):

“ Bartini không sợ những sự khởi đầu của mình bị chết yểu. Ông là người giàu có, cực kỳ giàu có về ý tưởng và chính vì thế ông là một báu vật. Khi chúng tôi chế tạo chiếc máy bay vận tải hạng nặng đầu tiên, tôi đề nghị ông ấy cho xem bản vẽ sàn khoang chở hàng cho chiếc máy bay mà ông ấy đã thiết kế.

Ông đã ngay lập tức gửi cho chúng tôi toàn bộ bản vẽ chi tiết. Còn chính bản thân ông ấy thì sao? Chiếc máy bay đã được thiết kế một cách tuyệt vời của ông lại không được đưa vào sản xuất hàng loạt. Ông luôn không găp may một cách kỳ lạ. Lúc thì phải chấm dứt công việc (thiết kế) vừa mới bắt đầu, lúc thì công tác tái tổ chức lại làm mất đi cơ sở sản xuất của ông.

Thế mà ông vẫn tiếp tục, vẫn tiếp tục làm việc .

Tất cả chúng ta đều phải nợ ông …”

A.S. Yakovlev (Cha đẻ dòng máy bay Yak):

“ Có cái gì mà chúng ta cứ phải rối lên thế? Chúng ta đã có Bartini – cứ giao vấn đề đó cho ông ấy xử lý! Và nếu như ông ấy không thể giải quyết được, thì có nghĩa-về mặt nguyên tắc vấn đề đó không thể giải quyết được …”

S.P Korolev (chắc không cần phải giới thiệu):

“Chúng ta nợ Bartini cực kỳ nhiều và cực kỳ nhiều, nếu không có Bartini, đã không có vệ tinh nhân tạo”

“Tôi có thể gọi Bartini là người thầy của mình, người thầy theo cách hiểu là của những điều không thể tưởng tượng được (ý nói – người đưa ra những ý tưởng mới )”

S.V. Iliushin (cha đẻ máy bay dòng Il):

“ Số phận của Bartini cho phép chúng ta, khi đến một thời điểm nào nó (khi số phận đó) được nghiên cứu kỹ lưỡng, có thể rút ra một số định luật về việc phát hiện và trưởng thành của một tài năng công trình sư như thế nào”.

2. Bartini Robert Liudvidovich – một trong những anh hùng ít được biết đến của trường phái hàng không Xô Viết:

Tên thật của ông là Roberto Oros di Bartini. Ông sinh ngày 14/5/1897 trong một gia đình quý tộc Ý tại Fjum trên lãnh thổ Đế quốc Áo – Hung khi đó.

Năm 1916 tốt nghiệp Trường sỹ quan và được điều đến Mặt trận phía Đông. Bị bắt làm tù binh trong trận đột phá Btuslovsk và đưa đến trại tù binh tại Khabarovsk (Viễn Đông Nga). Tại đây, ông bắt đầu quan tâm đến những tư tưởng của chủ nghĩa Bolshevich.

Cha de cua cac dong may bay thong tri bau troi

Bartini Robert Liudvigovich

Năm 1920, Roberto quay về Ý, vào thời gian này tuy cha của ông đã nghỉ hưu và định cư tại Roma nhưng vẫn còn được hưởng rất nhiều đặc quyền trên cương vị cố vấn nhà nước, - tuy vậy Roberto vẫn từ chối tận dụng những khả năng của cha, kể cả khả năng tài chính.

Ông xin vào làm việc tại nhà máy “Isotta Fraschini “ tại Milan, đồng thời tự học và chỉ trong vòng 2 năm - đăng ký thí sinh tự do thi tốt nghiệp khoa hàng không Trường đại học bách khoa Milan, nhận bằng kỹ sư hàng không. Cùng vào thời gian đó, khoảng năm 1921 (không thể xác định chính xác), ông gia nhập Đảng Cộng Sản Ý.

Sau đảo chính phát xít tại Ý, ĐCS Ý đã cử ông đến Liên Xô để giúp nước Cộng hòa non trẻ này trong lĩnh vực hàng không. Từ thời điểm này, bắt đầu “thời kỳ Xô Viết” trong cuộc đời của vị “Nam tước đỏ” Roberto Oros di Bartini (ở Liên Xô người ta gọi ông như vậy).

Con đường công danh “Xô Viết” của Roberto Bartini bắt đầu tại sân bay khoa học – thử nghiệm (nay là sân bay Chkalov) trên cương vị Trưởng phòng kiêm kỹ sư trưởng. Năm 1928, Bartini lãnh đạo nhóm thử nghiệm chế tạo thủy phi cơ. Khi làm việc trong nhóm này, ông đã thiết kế máy bay tiêm kích thử nghiệm “Stal-6” và máy bay ném bom trên biển nặng 40 tấn MTB -2.

Tuy nhiên, năm 1930, nhóm của ông bị sát nhập vào Phòng thiết kế trung ương và Bartini đã bị đuổi việc tại phòng thiết kế này do đã chỉ trích quyết định trên. Cũng trong năm đó, theo lời giới thiệu của M.N. Tukhachevski (nguyên soái Liên Xô, sau bị xử bắn trong cuộc thanh trừng năm 1937), Bartini được bổ nhiệm là tổng công trình sư Phòng thiết kế NII (viết tắt tiếng Nga - Nghiên cứu khoa học – thiết kế - thử nghiệm) của Tổng cục hàng không dân dụng .

Chính vì sự quen biết và giới thiệu của nguyên soái Tukhachevski mà sau này Bartini đã phải trả những giá rất đắt.

Năm 1933, chiếc máy bay “Stal-6” do Bartini thiết kế đã lập kỷ lục thế giới về tốc độ - 420 km/h. Từ mẫu “Stal-6”, Bartini tiếp tục thiết kế tiếp máy bay tiêm kích mới “Stal-8”, tuy nhiên, dự án này không được thực hiện vì có những nhân vật cho rằng nó không “phù hợp” với chức năng chế tạo máy bay dân dụng của Phòng phòng thiết kế của Bartini.

Nhưng có thể thấy rõ một điều - ngay khi thực hiện dự án máy bay tiêm kích “Stal-6”, Bartini đã cho thấy mình là một công trình sư có tầm nhìn xa và dũng cảm đưa ra những ý tưởng khác người.

Máy bay tiêm kích thử nghiệm “ Stal -6”

Khi thiết kế máy bay tiêm kích thử nghiệm “Stal-6”, Bartini đã áp dụng những giải pháp kỹ thuật rất mới so với thời kỳ đó: Thu càng sau khi cất cánh để giảm lực cản; hàn để giảm công lao động và giảm trọng lượng kết cấu: sử dụng vật liệu siêu nhẹ như hợp kim nhôm và mage, sử dụng vật liệu có khả năng chống gỉ tốt hơn ở lớp vỏ bên ngoài để bảo vệ lớp vật liệu chống rỉ kém hơn phía trong máy bay để chống tác động của môi trường; ứng dụng phương pháp làm lạnh bay hơi với bộ tản nhiệt lắp trên các cánh máy bay. Sơ đồ làm lạnh này của Bartini sau được áp dụng trên máy bay Đức He-100.

Mùa thu năm 1935, Bartini thiết kế máy bay chở khách 12 chỗ mang tên “Stal-7”. Chiếc máy bay này đã được giới thiệu tại Triển lãm quốc tế tại Paris và ngay tháng 8 năm đó đã lập kỷ lục thế giới về tốc độ bay.

Máy bay của Bartini đã đạt tốc độ trung bình 405km/h. Cuối năm 1935, tổng công trình sư R.Bartini đã thiết kế máy bay trinh sát vùng cực tầm xa (DAR) – xin nói thêm, máy bay trinh sát hoạt động trên vùng Bắc cực) có thể dễ dàng hạ cánh trên mặt nước và trên băng. Từ mẫu của “Stal-7”, Bartini bắt đầu công việc chế tạo máy bay ném bom tầm xa DB-240, sau này được gọi là ER -2.

 Tuy nhiên, việc hoàn thành thiết kế kiểu máy bay này lại do một tổng công trình sư khác là V.G. Ermolaev (học trò của Bartini – nên có chữ viết tắt ký hiệu máy bay Er) thực hiện bởi vì vào thời gian đó Bartini đã bị Bộ nội vụ Liên Xô bắt giam.

Ngày 14/2/1938, Bartini bị bắt do với lý do có mối quan hệ với “kẻ thù nhân dân” - tức nguyên soái Tukhachevski, cộng thêm tội hoạt động gián điệp cho Mussolini (Thống chế nước Ý phát xít). Ông bị kết án 10 năm tù và 5 năm “mất quyền công dân”. Tù nhân Bartini được đưa đến Phòng thiết kế trung ương bí mật kiểu nhà tù TSKB-29.

Ở trong tù , ông vẫn tham gia tích cực vào công tác thiết kế máy bay ném bom mới Tu-2. Ông cũng tự đề nghị được chuyển sang nhóm nghiên cứu của tù nhân (tổng công trình sư) D.L. Tomashevich (phòng thiết kế 101) chuyên thiết kế máy bay tiêm kích và được chấp thuận.

Nhưng một lần nữa, số phận lại hại ông. Năm 1941, tất cả những người làm việc cùng với công trình sư Tupolev (tức Phòng thiết kế TSKB -29) đều được trả tự do, trong khi đó, các nhân viên phòng “101” mãi sau chiến tranh mới được ra tù.

Máy bay ném bom tầm xa Еr-2

Ngay trong thời kỳ đầu chiến tranh, Phòng thiết kế - thử nghiệm đặc biệt Bartini đã được thành lập nhằm thực hiện 2 dự án . Đó là dự án chế tạo máy bay tiêm kích một phi công siêu âm “R” kiểu “cánh bay” và R-144 – máy bay tiêm kích- đánh chặn có cánh hình mũi tên dự kiến sẽ được trang bị 4 động cơ của V.P . Glushko.

Nhiệm vụ kỹ thuật đặt ra cho R-114 là nó phải đạt tốc độ 2 M (lưu ý – trong năm 1942), nhưng trong khi đang thực hiện dự án này, mùa thu năm 1943, Phòng thiết kế Bartini bị đóng cửa.

Trong các năm 1944 -1946, Bartini thiết kế các máy bay vận tải T-107 và T-117. Máy bay T-117 là một máy bay vận tải đường dài dự kiến được lắp hai động cơ ASH -73 công suất 2.300 sức ngựa mỗi động cơ.

Đây là chiếc máy bay đầu tiên của Liên Xô có thể vận chuyển xe tải và xe tăng. R. Bartini cũng đã thiết kế phiên bản máy bay cứu thương và máy bay chở khách có các khoang kín từ T-117.

Dự án máy bay này đã được hoàn thành vào mùa thu năm 1944, đến mùa xuân năm 1946 được trình lên Bộ công nghiệp hàng không và được Tổng cục hàng không dân dụng và Bộ tư lệnh Không quân Liên Xô đánh giá rất cao.

Một thời gian sau đó nữa, sau khi được nhiều nhà hoạt động trong lĩnh vực hàng không có uy tín (M.V. Khrunhichev, A.D. Alekseev, G.F. Baidukov, I.P. Mazuruk và nhiều người khác) ủng hộ, dự án được phê duyệt vào tháng 7/1946 và dự án bắt đầu được triển khai.

Tháng 6/1948, khi chiếc máy bay thử nghiệm đã được đóng hoàn chỉnh đến hơn 80% , dự án này được lệnh dừng lại vì Stalin cho rằng việc dùng động cơ ASH -73 lúc đó đang rất cần để trang bị cho các máy bay ném bom chiến lược Tu-4 để lắp cho máy bay vận tải là quá xa xỉ .

Sau đó, Bartini lại bắt đầu thiết kế kiểu máy bay vận tải quân sự hạng nặng và máy bay đổ bộ T-200. Đây là kiểu máy bay cánh đơn có dung tích lớn. Cửa ra vào phía sau máy bay có chiều cao 3 m và chiều rộng 5 m cho phép bốc dỡ hàng có kích thước lớn. Máy bay được trang bị 2 động cơ tuabin phản lực RD-45 có lực đẩy 2.270kg/cm2 (mỗi động cơ) và 2 động cơ pitong ASH công suất 2.800 sức ngựa mỗi động cơ.

Dự án này hoản thành năm 1947 và đã được nghiệm thu cấp nhà nước, - nhà máy cũng đã triển khai dây chuyền đóng máy bay. Nhưng T-200 vẫn không được đóng hoàn chỉnh. Sau này, rất nhiều giải pháp kỹ thuật của Bartini trong thiết kế T-200 đã được áp dụng khi chế tạo máy bay vận tải dòng Antonov.

Dự án máy bay ném bom chiếm lược A-57 ( thuyền bay) của Bartini

Năm 1948, Robert Bartini ra tù và từ đó đến năm 1952 làm việc tại Phòng thiết kế- thử nghiệm thủy phi cơ của Beriev. Năm 1952 được cử đến Novosibirsk (Sibiri) và được bổ nhiệm làm trưởng phòng các sơ đồ triển vọng của Viện khoa học – nghiên cứu hàng không Sibiri mang tên Chaplygin. Tại đây ông đã thiết kế máy bay ném bom- thuyền bay siêu âm A-55.

Dự án đó lúc đầu không được chấp nhận vì bị đánh giá có nhiều tính năng quá không thực tế. Sau đó, nhờ sự hỗ trợ của S.P. Korolov, dự án A-55 được xếp vào loại dự án thử nghiệm và được triển khai.

Năm 1956, Bartini được minh oan. Tháng 4/1957 ông được điều từ Sibiri về Phòng thiết kế -thử nghiệm Bộ công nghiệp hàng không đóng tại Liuberts ngoại ô Matxcova. Từ đó đến năm 1961 ông đã thiết kế 5 kiểu máy bay khác nhau có trọng lượng từ 30 đến 320 tấn – mỗi kiểu máy bay có một chức năng riêng.

Năm 1961, ông đề xuất dự án chế tạo máy bay trinh sát tầm xa siêu âm lắp động cơ hạt nhân R-57 –AL. Cũng chính trong giai đoạn này ông đã đưa ra một ý tưởng đi trước thời đại nữa – chế tạo thủy phi cơ cỡ lớn cất cánh thẳng đứng và có thể thực hiện các chiến dịch vận chuyển trên phần lớn bề mặt Trái đất, kể cả trên các biển và đại dương, trên những khu vực đóng băng vĩnh cửu và cả trên sa mạc.

Ông cũng triển khai các nghiên cứu về hiệu ứng màn hình để cải thiện các tính năng cất hạ cánh của máy bay. Trong các năm 1961-1963, chiếc máy bay – thủy phi cơ cỡ nhỏ Be-1 do ông thiết kế đã được bay thử nghiệm.

Năm 1968, Phòng thiết kế của Robert Bartini được chuyển đến nhà máy chuyên sản xuất các thủy phi cơ mang tên Dmitrov tại Taranrog. Tại đây, Phòng thiết kế của ông thực hiện các công tác thiết kế theo học thuyết mới “máy bay không cần sân bay”.

Năm 1972, nhà máy này đã đóng 2 chiếc máy bay chống ngầm VVA -14 (VVA - viết tắt tiếng Nga – thủy phi cơ cất cánh thẳng đứng). Đây cũng là dự án cuối cùng của Robert Ogos di Bartini, năm 1974, ông qua đời ở tuổi 77.

VVA -14 - thủy phi cơ cất cánh thẳng đứng đang thực hiện chuyến bay

Roberto Ogos di Bartini đã sống ở Liên Xô 51 năm, trong đó có 45 năm trên cương vị tổng công trình sự. Ông đã thiết kế hoàn chỉnh hơn 60 mẫu máy bay.

Đã có hàng nghìn các chuyên gia cùng làm việc với ông (Bartini không thích mọi người nói “ làm việc ở chỗ ông“ (ý muốn nói – làm việc dưới quyền ông) mà mỗi khi nghe được, ông đều chỉnh lại là “làm việc cùng với ông” (ý muốn nói – cộng sự - ngang hàng).

Đó là các bộ trưởng, tổng giám đốc, các viện sỹ, quản đốc phân xưởng, các nhà thiết kế, thợ tiện, nhân viên vẽ kỹ thuật, phi công – ông luôn trân trọng mọi người và được tất cả mọi người tôn trọng (như các nhận xét đã trích ở phần đầu).

Một trong số những kiểu máy bay do R. Bartini thiết kế đã được sản xuất:

3. Để kết thúc

Để kết thúc bài này, xin dẫn lời của Skomorokhov Roman, chuyên gia quân sự Nga trong bài viết với tiêu đề: “Con người luôn đi trước thời đại” đăng trên “Bình luận quân sự” Nga ngày 15/5/2017 về ông như sau (trong bài có rất nhiều lời tụng ca): 

"Có thể viết rất nhiều về những gì đã cản trở làm cho các dự án của Bartini không thực hiện được. Nhiều thiết kế của ông “đã không lọt cửa” vì những trò vận động đi đêm, một số khác thì đơn giản chỉ bởi vì nền công nghiệp lúc đó không đủ sức sản xuất hàng loạt các máy bay (theo thiết kế của ông)”.

Nhưng trong lịch sử ngành hàng không nước ta đã có một con người như vậy- Robert Bartini. Và ông đã cống hiến nhiều đến mức mà không phải ai cũng đủ sức (để làm được như ông).

Cuối cùng, dòng chữ in đậm trong bài viết: Tôi chỉ muốn nói một điều đơn giản rằng: mãi mãi tưởng nhớ ông và mãi mãi biết ơn ông ”.

Theo Lê Hùng – Nguyễn Hoàng (Đất Việt)