"Luật ngầm" tại Eo biển Hormuz: Hành lang đặc quyền và những khoản phí thông hành đắt đỏ

Kể từ khi chiến dịch quân sự chung của Mỹ và Israel nhắm vào Iran bùng nổ cuối tháng 2, nhịp đập của Eo biển Hormuz đã gần như ngừng trệ. Theo dữ liệu từ công ty phân tích Kpler, trong ba tuần đầu của tháng 3, lượng tàu bè qua lại tại tuyến đường dài 167 km này đã sụt giảm tới 95% so với thời bình.

Đáng chú ý, trong số ít ỏi những con tàu còn mạo hiểm băng qua vùng nước này, có đến hơn một nửa là các tàu chở dầu và khí đốt đang chịu lệnh trừng phạt từ Mỹ, Anh hoặc Liên minh châu Âu (EU). 

Giới phân tích hàng hải từ Lloyd’s List nhận định rằng, lưu lượng di chuyển hiện nay hoàn toàn bị chi phối bởi "hạm đội bóng tối" và các tàu vận hành dưới sự cưỡng ép, thay vì các hoạt động thương mại bình thường.

Thực tế cho thấy, một quy trình vận hành mới đã hình thành dưới sự điều phối của Iran. Thay vì đi theo các tuyến hàng hải truyền thống, các tàu được phê duyệt thường sử dụng tuyến phía Bắc, chạy vòng quanh đảo Larak để đảm bảo an toàn.

Để nhận được "chiếc thẻ thông hành" này, cái giá phải trả không hề rẻ. Theo Lloyd’s List, đã có trường hợp tàu hàng phải chi trả khoảng 2 triệu USD (tương đương hơn 50 tỷ đồng) để được đảm bảo quá cảnh an toàn qua eo biển. 

Hiện nay, giới chức Iran đang xử lý các yêu cầu quá cảnh theo từng trường hợp cụ thể. Một số quốc gia như Ấn Độ được cho là đang tiến hành đàm phán các thỏa thuận cấp cao để cho phép tàu bè đi qua theo lô thay vì riêng lẻ.

Dữ liệu hành trình ngày 23/3 cho thấy, những con tàu hiếm hoi vẫn bật hệ thống định vị (AIS) khi qua đây chủ yếu treo cờ Ấn Độ, Trung Quốc hoặc thuộc sở hữu của Hy Lạp. 

Trong khi đó, 98% lưu lượng dầu mỏ quan sát được trên tuyến đường này hiện nay đều có nguồn gốc từ Iran, với điểm đến chủ yếu là thị trường châu Á, đặc biệt là Trung Quốc.

Sự đóng cửa thực tế của Eo biển Hormuz đang gây ra hiệu ứng domino lên thị trường năng lượng. Không chỉ dầu thô, mặt hàng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) cũng đang biến động mạnh. Ít nhất 11 tàu chở LNG vốn dự kiến tới châu Âu đã phải chuyển hướng sang châu Á do nguồn cung bị thắt chặt và giá giao ngay tăng vọt.

Với chiều hẹp nhất chỉ khoảng 33 km, Eo biển Hormuz vốn là "cổ chai" dễ tổn thương nhất thế giới khi gánh vác 20% nguồn cung dầu thô toàn cầu. Việc Iran thực thi quyền kiểm soát tuyệt đối và chặn đường các quốc gia tham gia liên minh với Mỹ đã tạo ra một sự gián đoạn chưa từng có tiền lệ. 

Các cường quốc xuất khẩu dầu mỏ tại vùng Vịnh như Saudi Arabia, UAE, Kuwait hay Qatar hiện đang đứng trước bài toán nan giải khi tuyến đường xuất khẩu hydrocarbon huyết mạch của họ bị đóng băng.

Trong khi các hoạt động giao thông thương mại gần như biến mất, giới quan sát nhận định rằng Eo biển Hormuz hiện không còn là cửa ngõ quốc tế, mà đã trở thành một công cụ địa chính trị sắc bén trong tay Tehran giữa vòng vây chiến sự.