Hà Nội đang đặt mục tiêu phát triển mạnh không gian ngầm trong quy hoạch dài hạn, hướng tới hình thành thêm một “lớp đô thị” dưới lòng đất nhằm giảm áp lực hạ tầng trên bề mặt và tạo ra mô hình đô thị vận hành đa tầng trong tương lai.

Theo định hướng quy hoạch Thủ đô với tầm nhìn 100 năm, không gian ngầm sẽ không còn được phát triển rời rạc theo từng công trình riêng lẻ mà được xây dựng thành một hệ thống liên kết đồng bộ với các trung tâm đô thị hiện hữu, các khu vực phát triển theo mô hình TOD và mạng lưới đường sắt đô thị. Thành phố kỳ vọng tạo ra cấu trúc đô thị vận hành theo chiều đứng thay vì tiếp tục mở rộng chủ yếu theo chiều ngang như trước đây.

Trong quy hoạch mới, Hà Nội sẽ hình thành các trung tâm ngầm quy mô lớn, liên kết với nhau bằng hệ thống hầm chiến lược. Không gian dưới lòng đất được phân chia theo từng lớp độ sâu để phục vụ các chức năng khác nhau, vừa bảo đảm hiệu quả khai thác vừa đáp ứng yêu cầu an toàn kỹ thuật.

Ở lớp từ 0 đến 15m, thành phố ưu tiên phát triển các hạng mục phục vụ dân sinh và hạ tầng đô thị như đường đi bộ ngầm, bãi đỗ xe, hệ thống kỹ thuật và các công trình hỗ trợ mạng lưới metro. Tầng sâu từ 15 đến 30m sẽ dành cho các công trình kỹ thuật chuyên biệt, gồm tuyến đường sắt đô thị tầng sâu, kho dự trữ, hệ thống phòng chống thiên tai và các công trình đòi hỏi kiểm soát môi trường nghiêm ngặt.

28-1779934367-ha-noi-huong-toi-xay-dung-thanh-pho-ngam-mo-rong-do-thi-theo-chieu-sau
Người dân mua sắm tại một trung tâm thương mại trong không gian ngầm tại Hà Nội. Ảnh: Hoàng Phong

Trong khi đó, lớp sâu từ 30 đến 50m được xác định là khu vực dành cho hạ tầng cốt lõi như bể trữ nước ngầm quy mô lớn, các tuyến kỹ thuật trọng yếu và công trình phục vụ quốc phòng, an ninh. Những khu vực sâu hơn 50m hiện vẫn được giữ như vùng dự trữ tài nguyên chiến lược và chưa đưa vào khai thác trong giai đoạn quy hoạch hiện nay.

Không chỉ phân tầng theo độ sâu, Hà Nội còn định hướng phát triển không gian ngầm theo từng khu vực cụ thể. Những quận trung tâm lịch sử và nơi có mật độ xây dựng cao sẽ là khu vực ưu tiên phát triển do quỹ đất mặt đất ngày càng hạn chế. Các khu đô thị mới được yêu cầu tích hợp quy hoạch không gian ngầm ngay từ đầu để bảo đảm tính đồng bộ lâu dài.

Các hành lang giao thông lớn cũng sẽ được dành quỹ đất để phát triển hệ thống metro và các tuyến hầm giao thông trong tương lai. Ngược lại, việc xây dựng công trình ngầm sẽ bị hạn chế tại khu vực di tích, vùng địa chất yếu hoặc khu vực liên quan đến quốc phòng nhằm bảo vệ an toàn công trình và gìn giữ giá trị văn hóa.

Theo định hướng phát triển từng khu vực, phía Nam sông Hồng sẽ tập trung xây dựng hệ thống giao thông ngầm và bãi đỗ xe quy mô lớn, kết nối các khu chức năng thông qua mạng lưới tuy-nen kỹ thuật. Khu vực phía Bắc sông Hồng được ưu tiên phát triển các trung tâm trung chuyển ngầm, phố thương mại dưới lòng đất và quỹ dự trữ cho các tuyến hầm xuyên sông trong tương lai.

Tại Long Biên và Gia Lâm, mô hình không gian ngầm thông minh sẽ được triển khai với sự kết hợp giữa hạ tầng kỹ thuật, trung tâm dữ liệu và hệ thống điều hành đô thị hiện đại. Định hướng này cũng áp dụng cho các khu đô thị văn hóa và thể thao. Trong khi đó, các đô thị vệ tinh như Sơn Tây, Hòa Lạc, Xuân Mai hay Phú Xuyên sẽ tập trung phát triển hạ tầng ngầm phục vụ giao thông, kỹ thuật và các khu công nghệ cao.

Lộ trình triển khai được chia thành nhiều giai đoạn kéo dài hàng chục năm. Từ nay đến năm 2035, Hà Nội tập trung xây dựng hành lang pháp lý, cơ chế quản lý và hoàn thiện quy hoạch tổng thể cho không gian ngầm. Giai đoạn tiếp theo từ 2035 đến 2045, thành phố đặt mục tiêu diện tích không gian ngầm tại khu vực trung tâm đạt tối thiểu 20% diện tích đất xây dựng đô thị.

Đến giai đoạn 2045-2065, tỷ lệ này được kỳ vọng tăng lên khoảng 35-40%, cùng với sự phát triển mạnh của các hoạt động thương mại, dịch vụ, logistics và hệ thống bãi đỗ xe ngầm quy mô lớn. Sau năm 2065, Hà Nội sẽ tập trung vào quản lý và vận hành toàn bộ hệ thống bằng công nghệ số, hướng tới hoàn thiện một “thành phố thứ hai” dưới lòng đất được kết nối và điều hành đồng bộ bằng nền tảng công nghệ hiện đại.