Vì sao hàng nghìn người ở rốn lũ Đăk Lăk chậm được giải cứu?

“Có lúc tôi nghĩ chắc chỉ cứu được đứa nhỏ”, chị Phương nghẹn ngào kể lại đêm kinh hoàng từ tối 19 đến rạng sáng 20/11. Chia sẻ với VnExpress, chị Phương cho biết, chồng đi làm xa, ba mẹ con sống trong căn nhà cấp bốn ở hạ lưu sông Ba. Những cảnh báo mưa lũ nhận được qua nhóm Zalo khu dân cư nhanh chóng trở nên vô dụng khi tối 19/11 mất điện, mạng chập chờn, chị gần như không thể cập nhật thông tin.

Cùng thời điểm đó, mưa xối xả, còn thủy điện Sông Ba Hạ (cách Hoà Thịnh khoảng 60 km) xả lũ kỷ lục 16.100 m³/s - lượng nước đủ lấp đầy khoảng 80 căn nhà như của chị chỉ trong một giây. Không lường được mức độ nguy hiểm, chị chỉ kê vội đồ đạc lên cao hơn đầu gối và chuẩn bị thức ăn vài ngày.

Nước bắt đầu tràn vào phòng khách rồi ngập toàn bộ đồ đạc. Nghĩ nước sẽ rút như những năm trước, chị vẫn giữ bình tĩnh. Nhưng càng về đêm, nước dâng càng nhanh. Gần nửa đêm, chị bế hai con leo lên dầm nhà - khung sắt ngay dưới mái ngói song dòng nước tiếp tục dâng nuốt trọn phần khung.

Trong màn mưa lạnh buốt, ba mẹ con vắt vẻo trên thanh sắt chờ trời sáng. Đến rạng sáng, chị tháo từng viên ngói, đẩy con trai lên mái rồi tự trèo theo. Vì kiệt sức, chị không đủ lực kéo con gái lên, đành gồng mình giữ tay con, nước đã dâng đến cổ, vừa giữ vừa cố gào thét cầu cứu.

Tiếng kêu cứu may mắn được ba người dân là hai anh em Huỳnh Thanh Viên, Huỳnh Thanh Khánh và trưởng thôn Trần Nhật Phú nghe thấy. Họ chèo ghe đến đưa ba mẹ con vào trú tạm tại ngôi nhà ba tầng gần đó. Phía dưới, nước vẫn chảy xiết như muốn nuốt trọn cả thôn. Không ít gia đình xung quanh cũng mắc kẹt, chờ tiếp tế đến sáng hôm sau.

Câu chuyện của chị Phương chỉ là một lát cắt của hàng nghìn người ở rốn lũ Đăk Lăk, những người không kịp sơ tán trước trận lũ được ví là “50 năm mới gặp một lần”. Tại xã Hòa Thịnh, sáng 21/11, riêng thôn Phú Phong đã có khoảng 1.000 người bị cô lập nhiều ngày; các thôn Phú Mỹ, Mỹ Điền… cũng trong tình cảnh tương tự. Đến trưa 24/11, toàn xã có 4.820/8.255 căn nhà ngập hoàn toàn; 25 người thiệt mạng, chiếm gần 40% số nạn nhân của toàn tỉnh.

Mưa kéo dài – thủy điện xả lũ – địa hình trũng: nước dâng quá nhanh, dân không kịp trở tay

Trao đổi với VnExpress, ông Lê Chí Hoại, Chủ tịch UBND xã Hòa Thịnh, cho biết xã đã nhận công điện từ ngày 16/11, huy động 300 người gồm công an, quân đội hỗ trợ ứng phó. Sáng trước đỉnh lũ, 500 người ở vùng trũng đã được sơ tán đến nơi an toàn. Thế nhưng đợt lũ lần này dâng 4–5 m, gấp ba lũ lịch sử năm 1993, khiến công tác tiếp cận và cứu hộ gặp vô vàn khó khăn.

Từ 15–21/11, khu vực phía đông Đăk Lăk ghi nhận lượng mưa 500–1.200 mm, tại Sông Hinh lên đến 1.861 mm. Đợt mưa cực lớn lại trùng thời điểm thủy điện xả lũ kỷ lục, các hồ thủy lợi nước đầy, còn địa hình trũng khiến nước đổ về với tốc độ “chóng mặt” đúng lúc ban đêm, khi nhiều hộ gia đình chỉ có phụ nữ, người già và trẻ nhỏ ở nhà.

Cơ quan khí tượng đánh giá Đăk Lăk ở mức rủi ro thiên tai cấp 4 – mức rất cao, tương đương lũ đặc biệt lớn hoặc bão cấp 13-14.

Cứu hộ gặp bế tắc: thiếu phương tiện, nước chảy xiết, thông tin gián đoạn

Xã Hòa Xuân, giáp Hòa Thịnh, ghi nhận 8 người tử vong. Chủ tịch xã Hoàng Anh Tuấn cho biết dòng nước lên quá nhanh, chảy xiết khiến canô dễ lật. Xã chỉ có một canô công an; hai canô biên phòng quen hoạt động trên biển nên rất khó vận hành trong khu vực nước xiết.

Nhóm cứu hộ tư nhân “Người lái đò” đem 5 canô vào tâm lũ nhưng cũng đối mặt nguy hiểm. Anh Trần Quốc Trúc cho biết sóng lớn, dòng chảy mạnh và vô số chướng ngại như dây điện, hàng rào thép ẩn dưới lớp nước đục khiến việc tiếp cận người bị nạn vô cùng nguy hiểm. Một canô composite của đội bị sóng đánh lật và buộc phải bỏ lại.

Trong đêm nguy cấp, xã Hòa Thịnh chỉ có vài vỏ lãi, không thể đưa lực lượng đến vùng ngập sâu. Vài giờ sau, canô công an và quân đội tăng cường nhưng cũng chỉ khoảng 10 chiếc, quá ít so với số người kêu cứu. Lãnh đạo địa phương cho biết lực lượng chỉ tiếp cận được khu vực sát đường lớn, chưa thể vào sâu các thôn trũng.

Thông tin liên lạc cũng gần như tê liệt. "Gọi điện phải leo lên sân thượng trụ sở, nói một câu bên kia nghe được một câu”, ông Tuấn chia sẻ.

Cảnh báo cần rõ ràng hơn để người dân dễ hình dung

Theo thạc sĩ Lê Thị Xuân Lan, cảnh báo khí tượng ở mức cấp 4 nhưng thực tế có thể đã chạm cấp 5 - mức thảm họa. Bà nhận định nếu chỉ nghe thông báo “thủy điện xả 16.100 m³/s, mực nước trên báo động 3 là 5,81 m”, phần lớn người dân không thể biết nhà mình sẽ ngập đến đâu.

Chuyên gia Nguyễn Ngọc Huy cho rằng cảnh báo cần trực quan hơn, ví dụ báo trước “nước sẽ ngập tới mặt quốc lộ”, “sẽ cao ngang chân cầu” hoặc sử dụng các mốc quen thuộc để người dân biết mức nguy hiểm.

Ông đề xuất lắp cột báo lũ tại từng khu dân cư, thôn xóm để người dân chủ động so sánh với nền nhà mình và quyết định sơ tán kịp thời.

Còn bà Lan cho rằng tin nhắn SMS tự động là phương thức cảnh báo hiệu quả khi mất điện và mất internet. Đồng thời, từng hộ dân cần được phổ cập kỹ năng sinh tồn mùa thiên tai qua tờ rơi hoặc tài liệu hướng dẫn.

Bà nhấn mạnh: chỉ khi công khai minh bạch số liệu xả lũ và vận hành hồ đập, các bên mới có thể rút ra bài học cho tương lai. Hệ thống quan trắc thủy văn cần được đầu tư dày đặc hơn, đặc biệt ở nơi có thủy điện.