Góc khuất sau tấm kính công sở: Khi làn sóng "tăng ca vô hình" bào mòn nhân lực văn phòng

Cuộc chiến không hồi kết sau giờ tan sở

Kim đồng hồ chỉ 17h30, về mặt lý thuyết, ngày làm việc của chị Mỹ Hà đã khép lại. Thế nhưng trên thực tế, đó lại là thời điểm mở đầu cho một chuỗi áp lực khác khi chiếc điện thoại liên tục rung lên với hàng nghìn tin nhắn từ các nhóm chat trao đổi công việc cùng các cuộc gọi dồn dập từ đối tác. 

Ở tuổi 37, với vai trò quản lý nhân sự và mảng kinh doanh tại một doanh nghiệp xây dựng ở Hà Nội, chị Hà đã có 15 năm gia nhập thị trường lao động. Trải qua nhiều mảng từ dịch vụ, cung ứng nhân lực cho đến lĩnh vực xây dựng hiện tại, chị thừa nhận môi trường công sở với mình chưa bao giờ rời xa những khái niệm như không KPI, không deadline hay không áp lực. 

Việc tan ca đúng giờ chỉ tồn tại trên giấy tờ, bởi phần lớn khối lượng công việc phía sau như trả lời khách hàng, tham gia các cuộc họp trực tuyến hay điều phối nhiệm vụ cho cấp dưới vẫn tiếp diễn không ngừng nghỉ. 

Nữ quản lý chia sẻ bản thân không thể ngắt kết nối hoàn toàn khỏi guồng quay này, ngay cả khi nửa đêm bị đối tác gọi điện mắng, chị vẫn phải bật dậy lập tức để giải quyết ổn thỏa.

Để phục vụ công việc và đời sống riêng, chị Hà buộc phải duy trì hai chiếc điện thoại song song. Tuy nhiên, ranh giới này vô cùng mong manh khi những cuộc điện thoại từ khách hàng có thể chen ngang vào bất cứ lúc nào, từ bữa cơm tối gia đình cho đến những phút giây chị đang trò chuyện cùng cha mẹ ở quê nhà. 

Mới đây, ngay cả khi đang cùng gia đình đi chơi tại trung tâm thương mại, chị vẫn phải ngồi trước màn hình tham gia cuộc họp trực tuyến kéo dài đến tận 22h đêm, bởi đó là thời điểm duy nhất mà đối tác mới thu xếp được thời gian rảnh. 

Sự hy sinh quỹ thời gian nghỉ ngơi ngoài 8 giờ chính thức trở thành giải pháp duy nhất để bộ phận của chị, với quy mô 20 nhân sự đảm nhận trách nhiệm phát triển đối tác trong lĩnh vực xây dựng và vận hành nhóm kinh doanh mới, bảo toàn được tiến độ và chỉ số KPI. Dù năm trước đã vượt chỉ tiêu đề ra và năm nay tiếp tục ghi nhận đà tăng trưởng, áp lực đối với một quản lý cấp trung như chị vẫn vô cùng lớn.

"Chúng tôi vẫn gọi đó là tăng ca vô hình. Đó là kiểu làm thêm giờ bị động, không mong muốn nhưng là cách duy nhất hoàn thành KPI." Chị Mỹ Hà chia sẻ.

Tự ví mình như phần nhân bị kẹp giữa của chiếc bánh mì sandwich, chị Hà vừa phải đáp ứng các yêu cầu tăng trưởng doanh thu tháng sau vượt tháng trước từ ban lãnh đạo cấp trên, vừa phải hỗ trợ sát sao để nhân viên cấp dưới vận hành trơn tru từng khâu thông suốt. 

Việc chấp nhận đánh đổi áp lực "gánh team" này đổi lại bằng nguồn thu nhập, các chính sách phúc lợi đi kèm cùng đặc quyền không cần phải chấm vân tay vào lúc 8h mỗi ngày. Khác biệt với nhóm công nhân vốn có luật giới hạn số giờ làm việc nghiêm ngặt, hoặc các bộ phận thiết kế, thi công thường chủ động làm thêm giờ để xong việc, hình thức tăng ca vô hình này hoàn toàn bị động và không được đo đếm bởi các máy chấm công của doanh nghiệp. 

Thời lượng tiêu tốn cho việc này biến động khôn lường theo từng sự vụ, có lúc kéo dài đến 3-4 tiếng mới giải quyết xong, nhưng đôi khi lại chỉ gói gọn trong một cuộc gọi ngắn. Dù nhận được một khoản phụ cấp hỗ trợ cho việc này, chị Hà cho biết hệ thần kinh của mình luôn đặt trong trạng thái căng thẳng tột độ và hậu quả là căn bệnh đau dạ dày kinh niên do áp lực công việc mang lại.

Những con số biết nói và góc khuất của thị trường lao động

Thực tế, thực trạng căng thẳng của chị Hà không phải là hiện tượng cá biệt mà phản ánh một bức tranh chung của lực lượng lao động hiện nay. 

Số liệu từ Báo cáo Điều tra lao động việc làm năm 2022 do Tổng cục Thống kê công bố chỉ ra rằng, có khoảng 44% người lao động đang làm việc từ 40 đến 48 giờ mỗi tuần, và có tới 28% lao động làm việc vượt mức 48 giờ mỗi tuần. 

Xét theo sáu vùng kinh tế - xã hội, khu vực Đồng bằng sông Hồng ghi nhận tỷ trọng người lao động làm việc trên 60 giờ mỗi tuần cao nhất cả nước, chiếm khoảng 3%. Tuy nhiên, đây mới chỉ là những thông số bề nổi được hệ thống ghi nhận qua các văn bản chính thức. 

Phía sau những số liệu đó là một lượng lớn thời gian tăng ca vô hình chưa bao giờ nằm trên báo cáo, vốn hiện hữu sinh động qua những ô cửa sổ tòa nhà văn phòng sáng đèn xuyên đêm, hoặc qua những thông báo gắn thẻ tên nhân sự vào các hội nhóm công việc lúc đêm muộn, cuối tuần, thậm chí là ngay trong các ngày nghỉ lễ.

Trên quy mô toàn cầu, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cũng đưa ra thống kê cho thấy khoảng 35% lực lượng lao động trên thế giới thường xuyên phải làm việc vượt quá ngưỡng 48 giờ mỗi tuần. 

Đáng chú ý, các vấn đề độc hại gây rủi ro tâm lý xã hội của người lao động bao gồm sự căng thẳng do yêu cầu cao từ công việc, thời gian lao động bị kéo dài quá mức và sự xóa nhòa ranh giới giữa công việc với cuộc sống cá nhân lại đang dần bị xem là điều hết sức bình thường. 

Tại Việt Nam, một khảo sát trực tuyến do VnExpress thực hiện trên quy mô hơn 5.000 độc giả đã phơi bày những con số về áp lực tinh thần đáng báo động. 

Cụ thể, có 24% người lao động chịu sức ép liên tục về KPI và deadline; 24% phải duy trì trạng thái kết nối với công việc 24/7 kể cả ngày nghỉ; 13% bị vắt kiệt vì môi trường làm việc độc hại về tinh thần; và có tới 39% người tham gia khảo sát đang phải gánh chịu tất cả các yếu tố độc hại nêu trên cộng lại.

Guồng quay dây chuyền từ áp lực doanh thu

Nằm trong số những nhân sự chịu ảnh hưởng nặng nề bởi làn sóng này, chị Ngọc Thanh, trưởng nhóm nội dung tại một công ty quảng cáo tọa lạc ở quận Thanh Xuân, Hà Nội, chia sẻ bản thân từng rơi vào trạng thái ám ảnh mỗi khi màn hình điện thoại hiển thị thông báo có người nhắc đến tên mình trong phần bình luận. 

Những tin nhắn công việc này thường xuất hiện vào thời điểm cuối chiều khi chị chuẩn bị đi đón con, hoặc muộn hơn là sát giờ đi ngủ ban đêm. Phần lớn các thông báo này bắt nguồn từ việc nhân viên thuộc bộ phận kinh doanh chuyển tiếp trực tiếp những ý kiến phản hồi của khách hàng đối với các bài quảng cáo. 

Chỉ cần trì hoãn dăm mười phút, chị Thanh lại buộc phải mở điện thoại để phản hồi thông tin, từ đó chiếc máy tính lại được bật lên và guồng quay công việc tiếp tục vận hành.

Tập thể do chị Thanh phụ trách chịu trách nhiệm viết bài quảng cáo cho các thương hiệu từ những hợp đồng trị giá lên tới hàng trăm triệu đồng do bộ phận kinh doanh mang về. Để có thể chốt thành công các hợp đồng giá trị lớn này, các nhân viên sales nhiều lúc phải đặt khách hàng lên ưu tiên hàng đầu, đáp ứng gần như mọi yêu cầu phát sinh từ phía đối tác. 

Toàn bộ các yêu cầu thay đổi, từ việc chỉnh sửa từng câu chữ cho đến việc thay đổi các bản thiết kế hình ảnh, cuối cùng đều được dồn về cho nhóm nội dung xử lý. Không ít lần khách hàng hoàn toàn im lặng suốt cả ngày, nhưng ngay khi vừa đến giờ tan sở mới gửi phản hồi lại. 

Khi tiếp nhận các thông tin từ bộ phận kinh doanh, người làm nội dung phải luôn trong tâm thế sẵn sàng mở máy tính làm việc ở bất cứ địa điểm nào, từ trung tâm thương mại, quán cà phê cho đến chiếc ghế đá ven đường. Ngay cả trong những chuyến đi chơi cùng gia đình, chị Thanh vẫn luôn phải mang theo máy tính và thi thoảng mở điện thoại kiểm tra email liên tục.

Trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp thực hiện cắt giảm chi phí quảng cáo, áp lực trong việc tìm kiếm cũng như giữ chân các hợp đồng càng đè nặng lên các bộ phận trong công ty theo một hệ thống dây chuyền. Khi doanh thu được dùng làm thước đo tối thượng, ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn thu nhập mỗi tháng và các khoản thưởng cuối năm, việc làm thêm ngoài giờ hành chính đã dần bị xem là điều hiển nhiên. 

Dù bản thân chị Thanh nhìn nhận rằng KPI và deadline là những tiêu chí quản lý tất yếu không thể tránh khỏi trong môi trường làm việc, nhưng nữ trưởng nhóm khẳng định doanh nghiệp vẫn cần phải thiết lập một ranh giới rõ ràng cho thời gian lao động và nghỉ ngơi của nhân viên.

Bản chất của cái bẫy công nghệ và giải pháp từ chuyên gia

Nhận định về thực trạng này, bà Đinh Hà My, chuyên gia về cung ứng nhân sự, cho rằng tốc độ phát triển mạnh mẽ của công nghệ hiện đại khiến người lao động gần như không thể, hoặc không dám ngắt kết nối ngay cả khi đã bước chân ra khỏi công sở. 

Áp lực từ kiểu tăng ca vô hình này thường đè nặng lên nhóm nhân sự thuộc các ngành dịch vụ, du lịch, chăm sóc khách hàng, truyền thông - quảng cáo và công nghệ thông tin. Đối với nhóm trợ lý, quản lý cấp trung, lao động thuộc thế hệ Gen Z hay những người lao động trên 35 tuổi, áp lực này còn bị đẩy lên cao do nỗi lo sợ bị thay thế bởi trí tuệ nhân tạo (AI) cùng gánh nặng tuổi tác, buộc họ phải liên tục đáp ứng các đòi hỏi để giữ vững vị trí của mình. 

Dạng tăng ca này gần như không có thước đo cụ thể để ghi nhận hoặc quy đổi thành tiền làm thêm, dù một số doanh nghiệp không né tránh và sẵn sàng chi trả. Phần lớn lao động chịu sức ép lớn từ KPI, deadline, song cũng có một phần là tự nguyện đánh đổi thời gian cá nhân để đạt được các mục tiêu công việc.

Tuy nhiên, bà Đinh Hà My cảnh báo rằng dù xuất phát từ áp lực vô hình bên ngoài hay từ sự tự nguyện bên trong, người lao động sớm muộn cũng sẽ rơi vào trạng thái kiệt quệ cả về thể chất lẫn tinh thần. 

Giải pháp triệt để cho vấn đề này cần phải đến từ cả hai phía là doanh nghiệp và người lao động. Đối với các tổ chức, việc xây dựng hệ thống KPI hợp lý và thực tế là điều cốt lõi. Nhiều doanh nghiệp hiện nay đang áp dụng chính sách tuyển dụng dưới mức định biên nhằm tiết giảm chi phí vận hành. 

Ví dụ, khối lượng công việc thực tế cần tới 100 người đảm nhận nhưng công ty chỉ tuyển dụng 80 người, dẫn đến tình trạng nhân sự làm việc trong 8 tiếng chính thức không thể hoàn thành và chắc chắn phải tăng ca.

"Muốn giảm áp lực thực chất cần bắt đầu từ cấp lãnh đạo. Có những việc hai ngày sau mới cần triển khai thì không nhất thiết phải nhắn ngoài giờ làm. 22h vẫn giao việc thì dù công ty có cho nhân viên thẻ tập yoga, phòng ăn bánh, uống trà, họ vẫn kiệt sức như thường." Bà Đinh Hà My nhận định.

Bà My phân tích thêm, với một số tính chất công việc đặc thù, việc ngắt kết nối hoàn toàn sau giờ làm là điều rất khó khăn bởi các phát sinh liên quan đến đơn hàng hay sự sinh tồn của doanh nghiệp đôi lúc cần phải được xử lý ngay lập tức. 

Song, các cấp quản lý có thể chủ động phân loại mức độ công việc thành khẩn cấp hoặc có thể chậm lại, hoặc để đến ngày hôm sau giải quyết nhằm giảm bớt áp lực tinh thần cho nhân viên cấp dưới. Ở chiều ngược lại, một người lao động chuyên nghiệp cần phải biết cách phân loại mức độ ưu tiên của công việc. 

Những việc vừa quan trọng vừa cấp bách cần được tập trung xử lý trước, còn những việc quan trọng nhưng chưa gấp hoàn toàn có thể lưu lại để giải quyết theo đúng lịch trình vào ngày hôm sau. Việc duy trì trạng thái kết nối liên tục 24/7 không phải lúc nào cũng mang lại kết quả tốt, người lao động hoàn toàn có thể chủ động thiết lập với khách hàng và quản lý của mình những khung giờ hạn chế bị làm phiền. 

Nếu đã rơi vào trạng thái quá kiệt sức, người lao động nên dừng lại để nhìn nhận và đo lường chính xác giới hạn chịu đựng của bản thân. Khi một công việc không mang lại mức thu nhập tương xứng nhưng lại bào mòn nghiêm trọng cả thể chất lẫn tinh thần, nhân sự cần phải cân nhắc kỹ lưỡng giữa việc tiếp tục gắn bó hay dừng lại.

Mặc dù một số doanh nghiệp đã bắt đầu thảo luận về việc tìm kiếm phương án cân bằng giữa sức khỏe tinh thần và công việc tại nơi làm việc thông qua các khảo sát của một số nền tảng tuyển dụng, nhưng trên thực tế, hiệu quả đạt được vẫn còn nhiều hoài nghi. 

Chị Mỹ Hà khi nghe đến điều này chỉ lắc đầu cười trừ. Công ty của chị cũng từng triển khai hình thức đóng góp ý kiến ẩn danh để nhân viên có thể thoải mái góp ý, giúp phòng ban lắng nghe và cải thiện môi trường làm việc. 

Song, thay vì mang lại những chuyển biến hướng tới sự tích cực, nhiều ý kiến đóng góp lại biến thành nơi bóc phốt, tố xấu lẫn nhau đầy drama chốn công sở, trong khi mục tiêu tối hậu của doanh nghiệp thì vẫn là tập trung kiếm tiền.

Chính vì làn sóng áp lực dai dẳng này, các nhân sự cấp dưới của chị Hà, đặc biệt là nhóm nhân sự thuộc thế hệ Gen Z, thường xuyên rơi vào tình trạng cạn kiệt năng lượng sau khi kết thúc mỗi dự án và phải xin nghỉ phép vài ngày, chủ động xóa ứng dụng Zalo hoặc tắt toàn bộ thông báo từ các nhóm công việc để tái tạo sức lao động. 

Bản thân chị Hà, dù có những buổi sáng thức dậy hoàn toàn không muốn bước chân đi làm, nhưng cuối cùng vẫn phải lao ra đường để đối mặt với áp lực kinh tế, chấp nhận đánh đổi thời gian và sức khỏe để lấy sự an toàn tài chính trong những năm tháng bản thân còn có thể cố gắng.