Điều kiện mới của Iran: Dùng eo biển Hormuz làm ‘vũ khí’ kinh tế toàn cầu

Iran đề ra điều kiện mới để chấm dứt xung đột

Trong tuần qua, một quan chức Iran công bố danh sách điều kiện nhằm chấm dứt xung đột, trong đó xuất hiện một mục chưa từng có trước đây: Iran yêu cầu công nhận chủ quyền của mình đối với eo biển Hormuz.

Eo biển này từ lâu được xem là "vũ khí chiến lược" của Iran. Hiện tại, Iran đang tìm cách biến khu vực này vừa thành nguồn thu hàng tỷ USD mỗi năm vừa trở thành điểm gây áp lực đối với nền kinh tế toàn cầu.

Dù từng nhiều lần đe dọa đóng cửa eo biển trong trường hợp bị tấn công, ít ai nghĩ rằng Iran sẽ thực sự thực hiện biện pháp này đến mức làm gián đoạn thương mại toàn cầu. Tầm ảnh hưởng tiềm năng của Hormuz khiến Tehran có cơ hội mở rộng các yêu cầu, biến eo biển thành một công cụ lâu dài hơn.

Hoạt động vận tải tại eo biển này gần như bị đình trệ do các động thái từ Iran, dẫn đến tình trạng hỗn loạn trên thị trường năng lượng và buộc nhiều quốc gia ngoài Vịnh Ba Tư phải triển khai các biện pháp khẩn cấp để đảm bảo nguồn cung nhiên liệu.

Dina Esfandiary, trưởng bộ phận Trung Đông tại Bloomberg Economics, nhận xét rằng Tehran đã nhận ra tiềm năng từ đòn bẩy mới này và có thể sẽ tiếp tục sử dụng trong tương lai.

Theo bà Esfandiary, việc Iran thu phí qua eo biển có thể là cách bù đắp một phần tổn thất kinh tế do lệnh trừng phạt, đồng thời là cơ chế đơn giản và ít tốn kém để duy trì nguồn thu từ thương mại quốc tế.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cảnh báo rằng một trong những thách thức trước mắt sau xung đột sẽ là nỗ lực của Iran trong việc thiết lập hệ thống thu phí tại Hormuz. Ông nhấn mạnh: “Điều này là không thể chấp nhận và cộng đồng quốc tế cần chuẩn bị kế hoạch đối phó.” Tại cuộc họp G7 ở Pháp, các bộ trưởng ngoại giao đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc khôi phục quyền tự do hàng hải an toàn và không mất phí.

Trong các vòng đàm phán trước đây với Mỹ, Iran chỉ tập trung vào việc dỡ bỏ trừng phạt và công nhận quyền sử dụng công nghệ hạt nhân hòa bình, chưa từng đề cập đến việc kiểm soát Hormuz. Hiện nay, Iran dường như muốn chính thức hóa đòn bẩy này.

Các nhà lập pháp Iran đang xem xét dự luật buộc các quốc gia vận chuyển dầu và hàng hóa qua Hormuz phải trả phí, trong khi cố vấn của Lãnh đạo Tối cao Iran đề cập tới một “chế độ mới” sau xung đột, cho phép Tehran kiểm soát hàng hải và liên kết quyền đi lại tại tuyến vận tải chiến lược này với tranh chấp địa chính trị.

James Kraska, giáo sư luật hàng hải quốc tế tại Đại học Chiến tranh Hải quân Mỹ, cho rằng theo luật quốc tế, không có cơ sở pháp lý nào cho phép một quốc gia ven biển thu phí tại một eo biển quốc tế như Hormuz.

Hormuz là eo biển quốc tế, nằm giữa vùng lãnh hải chồng lấn của Iran và Oman. Dù luật pháp của hai nước được áp dụng trong phạm vi lãnh hải của họ, quyền đi lại quốc tế vẫn được bảo đảm, cho phép tàu thuyền, máy bay và phương tiện dưới nước di chuyển tự do. Các nguyên tắc này được quy định trong Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), và dù Iran và Mỹ không phải thành viên, nhiều quy tắc cốt lõi vẫn được công nhận rộng rãi.

Trong quá khứ, ít quốc gia thành công trong việc thu phí tại eo biển quốc tế. Thế kỷ XIX, Đan Mạch từng áp phí qua eo biển của mình nhưng phải hủy bỏ sau phản đối quốc tế theo Công ước Copenhagen năm 1857. Tuy nhiên, điều đó không ngăn cản Iran thử nghiệm khả năng của một hệ thống tương tự và đánh giá lợi nhuận tiềm năng.

Tiềm năng doanh thu từ Hormuz

Các chuyên gia tỏ ra nghi ngại về khả năng Iran thiết lập hệ thống thu phí được cộng đồng quốc tế chấp thuận. Dẫu vậy, nếu thành công, khoản doanh thu có thể tương đương kênh đào Suez ở Ai Cập.

Mỗi ngày, khoảng 20 triệu thùng dầu và sản phẩm dầu mỏ đi qua Hormuz, tương đương 10 siêu tàu chở dầu. Nếu mỗi tàu phải trả 2 triệu USD, Iran có thể thu khoảng 20 triệu USD mỗi ngày, tức khoảng 600 triệu USD một tháng. Khi tính thêm khí LNG, con số có thể vượt 800 triệu USD/tháng, tương đương 15 - 20% doanh thu xuất khẩu dầu của Iran năm 2024.

Mặc dù Iran khẳng định Hormuz vẫn mở cho tàu thuyền, việc đi lại phải có sự phối hợp với chính quyền. Bộ Ngoại giao Iran đã truyền đạt quan điểm này tới Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc và Tổ chức Hàng hải Quốc tế.

Tehran dường như đang thử nghiệm hệ thống quá cảnh có kiểm soát. Dữ liệu theo dõi tàu cho thấy nhiều tàu chở dầu di chuyển gần bờ Iran hơn, và một số nhà khai thác có thể đã trả phí để đi qua an toàn. Công ty tình báo Lloyd’s List ghi nhận hơn 20 tàu đi qua hành lang mới, ít nhất 2 tàu có thể đã trả khoảng 2 triệu USD.

Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cũng triển khai hệ thống đăng ký cho tàu được phê duyệt, đồng thời một số quốc gia đang đàm phán trực tiếp với Tehran để đảm bảo quyền đi lại an toàn cho tàu của họ.