Ngày 5/2 đánh dấu một cột mốc đầy biến động đối với an ninh toàn cầu khi New START – rào cản pháp lý cuối cùng kìm hãm hai kho vũ khí hạt nhân lớn nhất thế giới – chính thức hết hạn. Sự kiện này đẩy quan hệ Nga - Mỹ vào một giai đoạn tiền lệ chưa từng có, đồng thời kéo theo những phản ứng trái chiều từ các cường quốc.

Việc New START chấm dứt hiệu lực đồng nghĩa với việc lần đầu tiên sau hơn 50 năm, thế giới không còn bất kỳ cơ chế giám sát hay hạn chế định lượng nào đối với các loại vũ khí hạt nhân chiến lược của Nga và Mỹ. Trước bối cảnh này, Tổng thư ký Liên hợp quốc António Guterres đã lên tiếng cảnh báo về một "khoảnh khắc nghiêm trọng", nhấn mạnh rằng nhân loại đang bước vào một chương mới đầy rủi ro đối với hòa bình quốc tế.

Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov. Ảnh: TASS

Từ phía Điện Kremlin, người phát ngôn Dmitry Peskov bày tỏ sự tiếc nuối sâu sắc trước việc Washington không gia hạn thỏa thuận. Moskva nhìn nhận sự đổ vỡ này theo hướng tiêu cực, cho rằng nó tước đi khuôn khổ duy nhất còn lại để duy trì sự ổn định chiến lược giữa hai đối thủ hạt nhân hàng đầu.

Trước đó, Tổng thống Vladimir Putin từng đưa ra đề xuất mang tính nhượng bộ: Nga sẵn sàng tự nguyện tuân thủ các giới hạn cốt lõi thêm một năm, với điều kiện Mỹ cũng thực hiện tương tự. Dù Tổng thống Donald Trump từng đánh giá đây là "một ý tưởng hay" trong các tuyên bố vào cuối năm 2025, nhưng cho đến thời điểm hiệp ước hết hạn, phía Mỹ vẫn chưa đưa ra phản hồi chính thức nào.

Tổng thống Mỹ Donald Trump. Ảnh: THX/TTXVN

Theo các nguồn tin từ Bloomberg, chính quyền Mỹ dường như đang tính toán một chiến lược dài hơi hơn. Thay vì gia hạn một hiệp ước cũ, ông Trump kỳ vọng vào một thỏa thuận mới bao quát hơn, có thể khắc phục các kẽ hở hiện tại và đặc biệt là phải có sự tham gia của các bên thứ ba. Nhà Trắng khẳng định sẽ đưa ra quyết định vào "thời điểm phù hợp" do Tổng thống ấn định.

Nga đã làm rõ lập trường rằng bất kỳ cuộc đàm phán mới nào cũng không thể chỉ dừng lại ở hai nước. Moskva lập luận rằng năng lực hạt nhân của các đồng minh NATO như Anh và Pháp cần phải được đưa vào bàn cân, vì hiện tại kho vũ khí của hai quốc gia này hoàn toàn nằm ngoài sự điều chỉnh của các thỏa thuận quốc tế.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm trong cuộc họp báo tại Bắc Kinh ngày 19/9/2024. Ảnh: Kyodo/TTXVN

Trong khi đó, Trung Quốc – quốc gia mà Mỹ mong muốn lôi kéo vào đàm phán – đã bày tỏ sự lo ngại về trật tự hạt nhân toàn cầu đang bị lung lay. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm khẳng định Bắc Kinh lấy làm tiếc về sự chấm dứt của New START nhưng kiên quyết từ chối tham gia các cuộc đối thoại cắt giảm vũ khí song phương ở giai đoạn này.

Phía Trung Quốc lập luận rằng kho vũ khí hạt nhân của họ chỉ duy trì ở mức tối thiểu cần thiết cho an ninh quốc gia và có quy mô nhỏ hơn rất nhiều so với Nga và Mỹ. Bắc Kinh tái khẳng định cam kết không sử dụng vũ khí hạt nhân trước và kêu gọi Mỹ phản ứng có trách nhiệm hơn với các sắp xếp hậu hiệp ước.

Tổng thư ký Liên hơpj quốc Antonio Guterres phát biểu trong cuộc họp báo tại New York, Mỹ. Ảnh: Kyodo/TTXVN

Dù đang đối diện với tương lai bất định và khả năng về một cuộc chạy đua vũ trang mới, Tổng thư ký Liên hợp quốc vẫn nhìn thấy một khe cửa hẹp cho hy vọng. Ông cho rằng đây là cơ hội để các cường quốc tái cấu trúc một khuôn khổ kiểm soát vũ khí phù hợp với môi trường an ninh hiện đại.

Trong bối cảnh cả hai phía Nga và Mỹ đều thừa nhận nguy cơ của việc phát triển vũ khí hạt nhân không kiểm soát, cộng đồng quốc tế đang kỳ vọng hai bên sẽ sớm nối lại đối thoại để xây dựng một cơ chế kế nhiệm, nhằm khôi phục các giới hạn và giảm thiểu rủi ro cho nhân loại. Hiện tại, cả thế giới đang nín thở chờ đợi những bước đi tiếp theo của Washington và Moskva trong một kỷ nguyên mà những ràng buộc pháp lý hạt nhân đã chính thức trở thành quá khứ.