5 điều kiện miễn trách nhiệm hình sự với cán bộ dám nghĩ, dám làm

Sáng 24/8, với 465/471 đại biểu Quốc hội tham gia biểu quyết tán thành, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù nhằm xử lý các vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và hoạt động ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Trước đó, Đại tướng Lương Tam Quang, Bộ trưởng Bộ Công an, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ trình bày báo cáo giải trình, tiếp thu và chỉnh lý dự thảo Nghị quyết trước Quốc hội.

Theo Nghị quyết, cơ chế đặc thù được đặt ra để xử lý những hành vi vi phạm pháp luật về hình sự và kỷ luật trong các lĩnh vực kinh tế, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, trong trường hợp hành vi được thực hiện vì lợi ích chung.

Đối tượng áp dụng gồm các cơ quan, tổ chức và cá nhân có liên quan đến việc vi phạm, cũng như quá trình xử lý các vi phạm pháp luật thuộc những lĩnh vực này.

Một trong những nguyên tắc đáng chú ý của Nghị quyết là việc xử lý phải bảo đảm khách quan, toàn diện, đồng thời xem xét cụ thể vai trò, động cơ, mục đích của người vi phạm, bối cảnh xảy ra sự việc, mức độ thiệt hại, kết quả khắc phục hậu quả và những hiệu quả mang lại về chính trị, kinh tế, xã hội.

Nghị quyết cũng yêu cầu phân định rõ trách nhiệm hình sự với trách nhiệm hành chính, dân sự; trách nhiệm của pháp nhân với trách nhiệm của cá nhân. Các hành vi tham nhũng vẫn phải bị xử lý nghiêm, trong khi những trường hợp vi phạm vì lợi ích chung, không tham nhũng và chủ động khắc phục hậu quả sẽ được xem xét theo hướng khoan hồng, giảm nhẹ.

Theo tinh thần này, các biện pháp kinh tế, dân sự và hành chính được ưu tiên áp dụng, còn xử lý hình sự được xác định là biện pháp cuối cùng.

Đáng chú ý, Điều 5 của Nghị quyết quy định cơ quan tiến hành tố tụng không truy cứu trách nhiệm hình sự đối với tổ chức, cá nhân khi đồng thời đáp ứng đủ 5 điều kiện:

Thứ nhất, không tham nhũng.

Thứ hai, vì lợi ích chung.

Thứ ba, các hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh, ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cho địa phương, đất nước.

Thứ tư, không có khiếu nại, tố cáo hoặc có khiếu nại, tố cáo nhưng đã được giải quyết dứt điểm theo quy định.

Thứ năm là không gây thất thoát, lãng phí tài sản. Trường hợp gây thất thoát, lãng phí tài sản thì đã khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại.

Bên cạnh đó, Nghị quyết đưa ra các quy định về việc loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người gặp rủi ro, gây thiệt hại trong quá trình ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Một số trường hợp cũng được xem xét tạm hoãn hoặc miễn trách nhiệm hình sự theo quy định.

Các quy định mới còn đề cập đến việc không khởi tố vụ án hình sự; tạm đình chỉ giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố; tạm đình chỉ hoặc đình chỉ điều tra vụ án, điều tra đối với bị can; cũng như tạm đình chỉ, đình chỉ vụ án đối với bị can, bị cáo và hoãn phiên tòa.

Đối với những người đã bị xử lý hình sự hoặc kỷ luật, Nghị quyết không dùng các quy định mới để xem xét lại những bản án, quyết định kỷ luật đã có hiệu lực pháp luật. Tuy nhiên, nếu đáp ứng đủ điều kiện, họ có thể được xem xét hoãn hoặc tạm đình chỉ chấp hành hình phạt, miễn hoặc giảm hình phạt, xóa án tích; trường hợp xử lý kỷ luật cũng có thể được xem xét miễn kỷ luật hoặc chưa xem xét kỷ luật theo quy định của Nghị quyết.

Đặc biệt, Nghị quyết đồng thời đặt ra yêu cầu xử lý nghiêm những trường hợp lợi dụng chính sách để tham nhũng, lãng phí, tiêu cực hoặc bao che cho hành vi vi phạm.

Ngoài ra, Điều 11 quy định việc xử lý kỷ luật đối với người thuộc lực lượng vũ trang nhân dân, cán bộ, công chức và viên chức.

Nghị quyết của Quốc hội sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 1/9/2026.