Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thay thế con người trong nhiều công đoạn công việc, câu hỏi "Tại sao vẫn phải học?" trở thành một thách thức lớn đối với giáo dục và thị trường lao động.

AI là công cụ, không phải sự thay thế tư duy

Đứng trước thực trạng người học có thể lạm dụng AI dẫn đến lười suy nghĩ, TS Lê Quân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu AI (Trường ĐH Fulbright Việt Nam), cho rằng có hai cách tiếp cận: cấm đoán hoặc chấp nhận nó như một công cụ. Lựa chọn của giáo dục hiện đại không phải là quay lại với bút giấy và học thuộc lòng, mà là coi AI như một "cộng sự" để giải quyết các phần việc tự động hóa.

Tuy nhiên, ông Quân nhấn mạnh trọng tâm của đào tạo không nằm ở kỹ năng sử dụng công cụ, mà là đào tạo tư duy. Tại Fulbright, sinh viên được khuyến khích dùng AI để tìm kiếm thông tin và tinh lọc ý tưởng, nhưng sau đó phải tham gia các buổi thảo luận nhóm trực tiếp không dùng công nghệ. Điều này nhằm duy trì "human touch" (sự tương tác giữa người với người) – một yếu tố mà AI không thể thay thế. Tiêu chí đánh giá sản phẩm của người học giờ đây không nằm ở kỹ thuật, mà ở giá trị thực sự mà nó mang lại cho người dùng cuối cùng.

11-1768138846-hoc-de-lam-gi-khi-ai-co-the-lam-tat-ca-va-day-la-cau-tra-loi-tu-nhung-chuyen-gia-dau-nganh.jpg
Tiến sĩ Lê Quân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu AI, Trường ĐH Fulbright Việt Nam. Ảnh: FV

Kỹ năng "làm sếp" của các nhân viên AI

Dưới góc nhìn doanh nghiệp, bà Đào Thiên Hương, Phó Tổng Giám đốc EY-Parthenon, đưa ra một quan điểm thú vị: AI không làm con người lười đi mà thực chất đang thúc đẩy khả năng đặt câu hỏi (prompting). Để AI cho ra kết quả chất lượng, người dùng phải có tư duy phản biện, biết đặt vấn đề rõ ràng, có bối cảnh và mục tiêu cụ thể.

Bà Hương nhận định, thị trường lao động đang hình thành một năng lực mới gọi là "kỹ năng làm sếp". Ngay từ khi khởi đầu sự nghiệp, người trẻ đã phải học cách quản lý hiệu quả "ít nhất mười nhân viên AI" để tối ưu hóa công việc. Trong kỷ nguyên này, giá trị cá nhân được khẳng định qua chữ tín, nhân cách và đạo đức – những thứ giúp một cá nhân trở nên khác biệt và đáng tin cậy hơn so với những người khác dù có cùng công cụ hỗ trợ.

Tầng cao nhất của giáo dục: Trở thành ai?

Chia sẻ về triết lý đào tạo, ông Trần Lê Nam, cựu chuyên gia Boston Consulting Group, phân tích ba tầng của giáo dục: Know (Biết), Do (Làm) và Be (Trở thành). Nếu như AI có thể hỗ trợ cực tốt ở tầng "Biết" và "Làm" (như lập trình hay thực thi kỹ thuật), thì thách thức lớn nhất nằm ở tầng "Be".

11-1768138846-hoc-de-lam-gi-khi-ai-co-the-lam-tat-ca-va-day-la-cau-tra-loi-tu-nhung-chuyen-gia-dau-nganh.jpg
Bà Đào Thiên Hương, Phó Tổng Giám đốc EY-Parthenon - Chiến lược và Thực thi. Ảnh: FV

Theo ông Nam, giáo dục lâu nay thường bỏ ngỏ câu hỏi: Mình muốn trở thành con người như thế nào và đóng góp gì cho xã hội? Những giá trị như sự tử tế, tinh thần trách nhiệm và lòng tôn trọng con người là phần khó nhất nhưng lại quan trọng nhất. AI có thể đóng vai trò như một thư ký mẫn cán, giúp giải phóng thời gian để con người tư duy về những điều mới mẻ, nhưng "AI không thể ký thay bạn".

Khoảng trống chỉ con người mới có thể lấp đầy

Dù AI có khả năng phân tích và tổng hợp dữ liệu vượt trội, các chuyên gia đều thống nhất rằng nó không thể giải quyết được các vấn đề thuộc về niềm tin, cảm xúc và bối cảnh xã hội phức tạp. Kỹ năng giải quyết vấn đề và năng lực dẫn dắt các mối quan hệ sẽ trở thành nhóm kỹ năng cốt lõi cần được đầu tư sâu.

Cuối cùng, việc học trong thời đại AI không còn là tích lũy kiến thức đơn thuần, mà là học cách để không phụ thuộc vào công cụ, học cách đặt câu hỏi đúng và trên hết là học cách làm người để điều phối những công nghệ mà chúng ta tạo ra.