Mối quan hệ giữa hai cường quốc Đông Á tiếp tục lún sâu vào khủng hoảng khi Bộ Thương mại Trung Quốc vừa chính thức áp đặt lệnh kiểm soát xuất khẩu nghiêm ngặt đối với hàng loạt doanh nghiệp và tổ chức hàng đầu của Nhật Bản. Động thái này được giới chức Bắc Kinh giải thích là biện pháp cần thiết nhằm kiềm chế các tham vọng quân sự và hạt nhân của Tokyo.

Trong một thông báo đầy cứng rắn vừa được phát đi, chính quyền Trung Quốc đã đưa 20 thực thể Nhật Bản vào danh sách cấm xuất khẩu các mặt hàng lưỡng dụng – những sản phẩm có thể chuyển đổi linh hoạt giữa mục đích dân sự và quân sự. Danh sách "đen" này không chỉ bao gồm các công ty con của tập đoàn công nghiệp nặng Mitsubishi mà còn nhắm trực diện vào các đơn vị nghiên cứu chiến lược như Học viện Quốc phòng và Cơ quan thám hiểm vũ trụ Nhật Bản (JAXA). Theo quy định mới, các đơn vị Trung Quốc cũng như các tổ chức nước ngoài bị cấm tuyệt đối việc chuyển giao hàng hóa lưỡng dụng có nguồn gốc từ Trung Quốc cho các thực thể này.

Bên cạnh đó, 20 thực thể khác của Nhật Bản, bao gồm cả tập đoàn sản xuất ô tô Subaru, cũng bị đưa vào "danh sách theo dõi" đặc biệt. Những đơn vị này sẽ phải đối mặt với quy trình kiểm tra gắt gao hơn do phía Trung Quốc không thể xác minh được pháp nhân cũng như mục đích sử dụng cuối cùng của hàng hóa.

Bộ Thương mại Trung Quốc khẳng định các biện pháp hạn chế, vốn có hiệu lực ngay lập tức, là hoàn toàn hợp pháp dựa trên Luật Kiểm soát Xuất khẩu của nước này. Mục tiêu cốt lõi của lệnh cấm là bảo vệ an ninh, lợi ích quốc gia và thực hiện nghĩa vụ không phổ biến vũ khí hạt nhân. Bắc Kinh nhấn mạnh rằng đây là đòn giáng trực tiếp vào cái mà họ gọi là "tham vọng tái quân sự hóa" của Nhật Bản, đồng thời khẳng định sẽ không làm ảnh hưởng đến các hoạt động trao đổi thương mại bình thường của các doanh nghiệp tuân thủ pháp luật.

hủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae (trái) và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình - Ảnh: KYODO NEWS

Ngòi nổ cho cuộc đối đầu thương mại đỉnh điểm này được cho là bắt nguồn từ những tuyên bố về vấn đề Đài Loan của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi vào tháng 11/2025. Việc bà Takaichi cảnh báo về khả năng can thiệp quân sự nếu hòn đảo này bị tấn công đã khiến Bắc Kinh nổi giận. Dù phía Nhật Bản sau đó đã có những nỗ lực xoa dịu, nhưng việc Thủ tướng Takaichi kiên quyết không rút lại phát biểu đã khiến quan hệ hai nước rơi xuống mức thấp nhất trong nhiều năm.

Thực tế cho thấy, đây là một phần trong chiến dịch gây áp lực kinh tế dồn dập của Trung Quốc. Chỉ trong tháng trước, Bắc Kinh đã công bố lệnh cấm xuất khẩu diện rộng cho các đơn vị liên quan đến quân đội Nhật. Theo các báo cáo mới nhất, Trung Quốc đã bắt đầu thắt chặt nguồn cung các loại đất hiếm "nặng" cực kỳ quý hiếm và nam châm công suất lớn sang Nhật Bản. Với việc nắm giữ những nguyên liệu thô then chốt, Trung Quốc đang cho thấy sức mạnh của mình trong việc định hình lại chuỗi cung ứng chiến lược tại khu vực.

Hiện tại, các doanh nghiệp Nhật Bản nằm trong danh sách theo dõi vẫn còn một cơ hội nhỏ để được xóa tên nếu họ chấp nhận hợp tác với các điều khoản xác minh từ phía Bắc Kinh. Tuy nhiên, trong bối cảnh căng thẳng chính trị chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, tương lai của các hoạt động giao thương giữa hai quốc gia vẫn đang bị đặt một dấu hỏi lớn.