Phát ngán với mô hình bếp nướng ngoài trời: Người dân than thở vì phải chịu đựng khói mỗi ngày

Mỗi trưa, trên nhiều tuyến đường ở TPHCM, khói từ các bếp nướng đặt ngay trên vỉa hè len vào nhà dân, phủ kín không gian chung, biến phố xá thành một “bếp nướng ngoài trời” bất đắc dĩ. Hiện tượng này không chỉ diễn ra ở Nguyễn Gia Trí mà còn lặp lại ở Xô Viết Nghệ Tĩnh, Phan Xích Long, Đỗ Xuân Hợp… Từ một cách làm để hút khách, việc đưa bếp ra vỉa hè dần trở thành thói quen “bình thường hóa” sự xâm lấn không gian công cộng.

Không chỉ khói, kèm theo còn là rác thải vứt bừa bãi, dầu mỡ, nước thải và cảnh nhếch nhác kéo dài ở những đoạn đường sát các trường đại học, khu dân cư, nơi nhu cầu ăn uống cao. Có những tuyến như Điện Biên Phủ (đoạn qua khu vực các trường), vỉa hè gần như không còn chức năng cho người đi bộ. Hàng quán, xe đẩy, bàn ghế tràn ra chiếm dụng, khiến dòng người phải đi xuống lòng đường, làm tăng xung đột giao thông và cảm giác ngột ngạt vốn đã hiện hữu ở đô thị lớn.

Các chuyên gia thừa nhận kinh doanh vỉa hè tạo sinh kế cho rất nhiều lao động và đem lại tiện lợi cho người dân. Tuy nhiên, cái giá phải trả là chất lượng môi trường sống và trật tự không gian bị bào mòn từng ngày. Theo đại diện VARS tại TPHCM, hoạt động buôn bán tận dụng vỉa hè đang tạo ra ít nhất hai hệ lụy rõ rệt.

Một là bài toán vệ sinh môi trường. Rác thải không được xử lý đúng nơi đúng cách làm gia tăng ô nhiễm, kéo theo nguy cơ dịch bệnh trong bối cảnh mật độ dân cư cao. Hai là không gian công cộng bị thu hẹp nghiêm trọng, đặc biệt quanh các chợ truyền thống. 

Từ việc lấn vỉa hè “một chút” hình thành nên chợ cóc, buôn bán tự phát, lộn xộn và khó kiểm soát. Nhiều chợ lớn như Tân Bình, Bà Chiểu và hàng loạt chợ truyền thống khác trở thành điểm nóng khi thực phẩm tươi sống, hàng rong, quán ăn bủa vây, biến không gian chung thành “sân nhà” của hoạt động kinh doanh.

Đại diện VARS cảnh báo nếu không kiểm soát, hình ảnh đô thị sẽ bị “xấu xí hóa” bởi sự lộn xộn và thiếu quy hoạch, từ đó làm giảm sức hấp dẫn với nhà đầu tư và du khách. Ở góc nhìn quy hoạch, KTS Khương Văn Mười gọi những biểu hiện như ùn tắc, ô nhiễm, ngập lụt… là “bệnh lý đô thị”, và TPHCM chịu áp lực nặng vì tốc độ phát triển kinh tế nhanh kéo theo dân số đổ dồn về nơi có việc làm, trong khi quản lý và hạ tầng không theo kịp.

Vấn đề đặt ra vì thế không thể chỉ dừng ở câu chuyện trật tự vỉa hè. Muốn chữa “bệnh”, phải xử lý nguyên nhân: sự mất cân đối trong phân bổ không gian sống và cơ hội việc làm. Theo KTS Khương Văn Mười, cần phát triển các khu vực khác đủ hấp dẫn để người dân có thể sống, làm việc, khám chữa bệnh và giải trí tại chỗ, hạn chế phải dồn về trung tâm. 

Ông cũng nhấn mạnh vai trò của các dự án đô thị mới tuân thủ quy định về mật độ sống, diện tích cây xanh để bảo đảm chất lượng môi trường. Ông dẫn ví dụ Phú Mỹ Hưng từng góp phần kéo phát triển về phía Nam, giảm áp lực vào khu trung tâm, đồng thời các trục đường kết nối các quận (cũ) tăng khả năng lưu thông.

VARS cũng cho rằng các khu đô thị lớn, hiện đại có thể giảm xung đột vỉa hè nhờ thiết kế tách bạch khu kinh doanh, công viên và lối đi bộ rộng. Mô hình tích hợp tiện ích như siêu thị, trường học, bệnh viện, khu vui chơi, đi kèm mảng xanh và xử lý chất thải tốt sẽ nâng chất lượng sống, qua đó giảm nhu cầu “đánh đổi” vỉa hè lấy sinh kế tự phát.

Một điểm đáng chú ý khác là thói quen sống dựa vào chợ truyền thống đang thay đổi. VARS nhận định trong bối cảnh thương mại điện tử và cửa hàng tiện lợi phủ rộng, người tiêu dùng có xu hướng mua nhanh, mua gần, tiết kiệm thời gian. Khi nhu cầu mua sắm dịch chuyển, mô hình sống “bám chợ” không còn là trung tâm tiện ích như trước, đồng thời có thể giúp giảm những bất tiện từ chợ cóc nếu đô thị tổ chức lại không gian hợp lý.

Ở tầng giải pháp hạ tầng, GS Nguyễn Quang Trung (RMIT Việt Nam) đặt kỳ vọng vào mô hình TOD – phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng – nhằm tái cấu trúc không gian. Theo ông, kế hoạch đường sắt đô thị tại TPHCM hướng tới kết nối trung tâm với các đô thị vệ tinh, qua đó hỗ trợ giãn dân và giảm tải cho lõi đô thị.

Nhìn từ thị trường bất động sản, bà Dương Thuỳ Dung (CBRE Việt Nam) cho rằng TPHCM (cũ) gần như khan hiếm quỹ đất để phát triển dự án mới. Trong bối cảnh hạ tầng mở rộng sau sáp nhập, giãn dân được xem là hướng đi hiệu quả để tăng nguồn cung nhà ở và đa dạng lựa chọn, đồng thời có thể góp phần giảm áp lực giá.

Còn theo bà Cao Thị Thanh Hương (Savills Việt Nam), Nhà nước không nên can thiệp trực tiếp vào giá bán của doanh nghiệp, mà cần tháo gỡ pháp lý, quy hoạch các vùng kinh tế mới và đầu tư hạ tầng để đô thị hóa diễn ra đồng đều hơn. Bà nhấn mạnh muốn giãn dân thành công phải bắt đầu từ hạ tầng và quy hoạch, vì mở rộng không gian đô thị theo hướng kết nối vùng vừa phân bổ lại mật độ dân cư, vừa tạo dư địa cho các phân khúc phù hợp với nhu cầu ở thực.

Tóm lại, từ chuyện bếp nướng trên vỉa hè đến chợ cóc và rác thải, đô thị đang lộ ra cùng một “nút thắt”: Không gian công cộng bị bào mòn trong khi hạ tầng và quy hoạch chưa theo kịp tốc độ tập trung dân cư. Nếu chỉ xử lý bằng chiến dịch dẹp vỉa hè ngắn hạn, vấn đề sẽ sớm quay lại. Câu trả lời nằm ở mô hình phát triển cân đối hơn: tạo cực sống mới, thiết kế đô thị văn minh, và đầu tư giao thông công cộng để giãn áp lực cho khu trung tâm.