Thuốc ngủ từ “cứu tinh” thành cái bẫy: Uống càng lâu, càng khó ngủ?

Một viên thuốc từng giúp người bệnh dễ chìm vào giấc ngủ, nhưng sau nhiều tháng sử dụng, liều cũ không còn hiệu quả như trước. Có người phải tăng liều, có người ngày càng phụ thuộc vào thuốc và cuối cùng lại rơi vào những đêm thức trắng.

Chị Linh, 47 tuổi, từng tự mua thuốc ngủ để đối phó với chứng mất ngủ kéo dài. Ban đầu, thuốc giúp chị dễ ngủ. Nhưng sau một thời gian sử dụng thường xuyên, tác dụng giảm dần.

Chị phải tăng liều nhưng vẫn khó vào giấc. Những hôm không có thuốc, chị có thể trằn trọc cả đêm, cơ thể mệt mỏi, đờ đẫn và mất tập trung. Khi đến khám, chị được xác định có tình trạng nhờn thuốc do sử dụng kéo dài.

Sau đó, quá trình điều trị được thực hiện theo hướng giảm thuốc từng bước, kết hợp thay đổi lối sống và các phương pháp khác. Sau hơn hai tháng, chị có thể ngủ 7-8 tiếng mỗi đêm mà không cần thuốc ngủ.

Một trường hợp khác là người phụ nữ lớn tuổi, có tiền sử tăng huyết áp và đái tháo đường, được ThS.BSNT Nguyễn Trọng Quân, giảng viên Bộ môn Tâm thần và Tâm lý học Lâm sàng, Trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội, tiếp nhận sau khoảng 4 năm mất ngủ.

Ban đầu, bà thường khó vào giấc, dễ tỉnh giữa đêm hoặc thức dậy sớm. Người bệnh từng sử dụng các sản phẩm thảo dược nhưng chỉ cải thiện trong thời gian ngắn.

Sau một lần đi khám, bà được kê thuốc điều trị mất ngủ ngắn hạn. Nhận thấy thuốc giúp dễ ngủ, bà tự mua về dùng tiếp mà không tái khám.

Ban đầu, bà chỉ dùng thuốc khi thực sự cần thiết. Khoảng một năm gần đây, việc sử dụng trở nên gần như hàng ngày. Cũng từ đó, hiệu quả của thuốc giảm dần, trong khi những đêm khó ngủ xuất hiện thường xuyên hơn.

Khoảng một tháng trước khi đến chuyên khoa sức khỏe tâm thần, có nhiều đêm bà gần như thức trắng. Thiếu ngủ kéo dài khiến cơ thể mệt mỏi, tinh thần sa sút, dễ xúc động, bi quan và bứt rứt.

Cùng thời điểm, bà xuất hiện những cơn đau vùng thượng vị và phải điều trị tại chuyên khoa tiêu hóa. Khi các triệu chứng chưa thuyên giảm hoàn toàn, người bệnh được chuyển sang chuyên khoa sức khỏe tâm thần để đánh giá.

“Khi gặp tôi, bà bật khóc, nắm chặt tay và xin bác sĩ hãy cứu mình”, bác sĩ Quân nhớ lại.

Qua thăm khám, người bệnh được ghi nhận có biểu hiện lo âu và trầm cảm bên cạnh rối loạn giấc ngủ. Sau khi được điều chỉnh phác đồ, giấc ngủ tốt hơn, tâm trạng dần ổn định và các triệu chứng cơ thể cũng giảm.

Điểm chung ở hai trường hợp là thuốc từng mang lại hiệu quả, nhưng việc sử dụng kéo dài không giải quyết được nguyên nhân phía sau chứng mất ngủ. Với một số loại thuốc, việc dùng thường xuyên trong thời gian dài còn có thể dẫn đến tình trạng dung nạp, khiến hiệu quả giảm dần và làm tăng nguy cơ lệ thuộc.

Vì sao thuốc ngủ ngày càng kém hiệu quả?

Một trong những vấn đề có thể xuất hiện khi sử dụng một số thuốc ngủ thường xuyên là dung nạp. Đây là tình trạng cơ thể dần thích nghi với tác động của thuốc, khiến hiệu quả của liều dùng trước đó không còn như ban đầu.

Người bệnh có thể nhận thấy một viên thuốc từng giúp mình ngủ ngon nay chỉ còn tác dụng yếu hoặc không đủ để đi vào giấc ngủ. Từ đây, một số người bắt đầu tự tăng liều, uống thuốc thường xuyên hơn hoặc tìm một loại thuốc khác.

Đây là giai đoạn dễ phát sinh vấn đề.

Tự tăng liều không phải cách giải quyết nguyên nhân của mất ngủ. Với những thuốc có nguy cơ gây lệ thuộc, việc sử dụng kéo dài hoặc tăng liều không theo chỉ định có thể làm tăng nguy cơ phụ thuộc thuốc và xuất hiện tác dụng không mong muốn.

Khi cơ thể đã thích nghi với thuốc, việc giảm hoặc ngừng sử dụng cũng có thể khiến một số người khó ngủ trở lại, thậm chí mất ngủ nặng hơn trong một thời gian, cùng cảm giác lo âu hoặc bồn chồn.

Thuốc kém hiệu quả có thể khiến người bệnh lo sợ những đêm mất ngủ trở lại, từ đó tiếp tục tìm đến thuốc thay vì xử lý nguyên nhân phía sau. Với một số loại thuốc, việc sử dụng kéo dài còn làm tăng nguy cơ dung nạp và lệ thuộc.

Vấn đề lúc này không còn đơn thuần là “thuốc có giúp ngủ hay không”, mà là người bệnh ngày càng hình thành mối liên hệ giữa việc ngủ và việc phải sử dụng thuốc.

Càng mất ngủ càng không nên chỉ tìm thuốc mạnh hơn

Mất ngủ kéo dài có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân. Lo âu, trầm cảm, đau mạn tính, bệnh lý cơ thể, thuốc đang sử dụng hoặc những thói quen sinh hoạt không phù hợp đều có thể góp phần duy trì tình trạng này.

Ở người lớn tuổi, việc đánh giá nguyên nhân càng quan trọng bởi nhóm này thường có nhiều bệnh lý nền và có thể sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc.

Trường hợp người phụ nữ lớn tuổi nói trên cho thấy mất ngủ không tồn tại tách biệt. Bên cạnh rối loạn giấc ngủ, bà còn có biểu hiện lo âu, trầm cảm và những triệu chứng cơ thể.

Theo bác sĩ Quân, lo âu và trầm cảm có thể khiến các biểu hiện như đau đầu, đau bụng, hồi hộp, tức ngực, mệt mỏi hoặc đau nhức trở nên rõ rệt và dai dẳng hơn.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa mọi triệu chứng cơ thể ở người mất ngủ đều bắt nguồn từ tâm lý. Các nguyên nhân thực thể vẫn cần được thăm khám đầy đủ trước khi kết luận.

Đây cũng là lý do việc chỉ tìm một loại thuốc để “ép” mình ngủ có thể không giải quyết được vấn đề.

Với mất ngủ mạn tính, liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ (CBT-I) là một trong những phương pháp điều trị quan trọng. Phương pháp này tập trung vào những suy nghĩ và hành vi liên quan đến giấc ngủ, giúp người bệnh điều chỉnh lại thói quen và cách ứng phó với mất ngủ thay vì chỉ dựa vào thuốc.

Thuốc vẫn có vai trò trong một số trường hợp, nhưng cần được lựa chọn dựa trên tình trạng cụ thể và sử dụng theo hướng dẫn của bác sĩ.

Đặc biệt, người đang sử dụng thuốc ngủ trong thời gian dài không nên tự ý tăng liều để tìm lại tác dụng ban đầu. Với một số thuốc có nguy cơ gây lệ thuộc, việc giảm liều cũng cần được thực hiện từng bước theo hướng dẫn chuyên môn, thay vì tự ngừng đột ngột.

Nếu nhận thấy thuốc ngày càng kém tác dụng, phải sử dụng thường xuyên hơn mới ngủ được hoặc bắt đầu cảm thấy không thể ngủ nếu thiếu thuốc, người bệnh nên đi khám để được đánh giá lại.

HL (SHTT)