“Ma trận” quy định tuyển sinh đại học 2026: Trắng tay mất nguyện vọng vì những tiêu chí phụ

Những thiếu sót, nhầm lẫn dẫn đến việc bị loại hồ sơ một lần nữa cho thấy sự chủ quan từ người học. Tuy nhiên, nhìn nhận một cách khách quan, nguyên nhân sâu xa lại đến từ thực tế mỗi trường áp dụng một kiểu quy định riêng, tạo nên một "ma trận" thông tin gây bất lợi và làm khó thí sinh khi tiếp cận.

Cú sốc bị loại hàng loạt tại Trường ĐH Hà Nội

Ngay sau khi cổng đăng ký nguyện vọng xét tuyển khép lại, một sự việc hy hữu đã xảy ra khi 147 thí sinh bất ngờ bị Trường ĐH Hà Nội loại hồ sơ từ sớm. Trong số này, có 15 học sinh không đạt ngưỡng đảm bảo chất lượng tối thiểu (điểm sàn) và 132 em bị gạch tên vì không có điểm thi môn ngoại ngữ tại kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026.

Xét theo đề án tuyển sinh, Trường ĐH Hà Nội đã làm đúng cam kết công khai từ đầu năm khi bắt buộc người học phải thỏa mãn đồng thời hai tiêu chí: đạt điểm sàn tối thiểu từ 20 điểm trở lên theo tổ hợp xét tuyển, và bắt buộc phải có điểm thi môn ngoại ngữ trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm nay. Nhà trường kiên quyết không áp dụng chính sách quy đổi chứng chỉ ngoại ngữ thành điểm số để xét tuyển như nhiều đơn vị khác.

Sự bất cẩn, thiếu sót trong việc nghiên cứu kỹ đề án đã khiến 147 thí sinh này tự đánh mất đi các cơ hội của mình một cách vô ích. Điều này càng trở nên đáng tiếc hơn khi quy chế năm nay giới hạn mỗi thí sinh chỉ được phép đăng ký tối đa 15 nguyện vọng trên toàn hệ thống.

Bẫy thông tin từ độ “vênh” chính sách và tự chủ đại học

Thực tế hiện nay đang tồn tại một khoảng cách lớn giữa quy chế thi tốt nghiệp THPT của Bộ GD&ĐT và tiêu chí xét tuyển riêng của các trường đại học. Dù quy định của Bộ GD&ĐT cho phép học sinh sở hữu chứng chỉ ngoại ngữ quốc tế đạt yêu cầu được miễn thi tốt nghiệp môn này, nhưng khi thực hiện quyền tự chủ tuyển sinh, nhiều trường đại học lại lắc đầu, không chấp nhận mức điểm miễn thi để làm điểm sàn hoặc “điều kiện cần”.

Sự bất đồng bộ này vô tình tạo nên một cái bẫy đối với người học. Nhiều sĩ tử mặc định bản thân đã có "bảo hiểm" nhờ chứng chỉ quốc tế, nhưng thực chất chứng chỉ ấy lại vô giá trị trong việc quy đổi điểm xét tuyển tại một số cơ sở giáo dục. Thêm vào đó, việc các trường tung ra quá nhiều phương thức xét tuyển – từ học bạ, điểm thi tốt nghiệp, điểm thi đánh giá năng lực, tư duy cho đến xét tuyển kết hợp – đi kèm ma trận tiêu chí như môn nhân hệ số, điểm cộng khuyến khích đã biến các đề án dài hàng chục trang với thuật ngữ pháp lý phức tạp thành một thử thách quá lớn đối với phụ huynh và học sinh. Khi các quy định "mạnh ai nấy làm", mọi rủi ro về sai sót hoàn toàn bị đẩy về phía người học.

Ngay cả hệ thống lọc ảo và đăng ký chung của Bộ GD&ĐT dù rất hiện đại nhưng vẫn bộc lộ lỗ hổng trong việc đưa ra cảnh báo sớm. Khi thí sinh điền thông tin, hệ thống của Bộ vẫn ghi nhận trạng thái đăng ký thành công. Chỉ đến khi các trường đại học tải toàn bộ dữ liệu về rà soát và đối chiếu với đề án riêng của mình thì sai sót chí mạng mới bị phát hiện.

Sự phân hóa của chứng chỉ ngoại ngữ: Từ "tấm vé vạn năng" thành điểm khuyến khích

Liên quan đến tiêu chí chứng chỉ ngoại ngữ, các trường đại học hiện nay đang chia thành hai trường phái rõ rệt. Nhóm thứ nhất áp dụng chính sách quy đổi trực tiếp chứng chỉ sang thang điểm 10 tương ứng để tạo thành tổ hợp xét tuyển, tiêu biểu như ĐH Bách khoa Hà Nội, ĐH Kinh tế Quốc dân hay Trường ĐH Ngoại thương.

Nhóm thứ hai – cũng là nhóm dễ gây nhầm lẫn nhất như trường hợp của Trường ĐH Hà Nội – chỉ xem chứng chỉ là điều kiện cần hoặc hệ số độc lập chứ không quy đổi ra điểm số 8, 9, 10. Điển hình như Trường ĐH Giao thông Vận tải năm nay đã chính thức ngừng quy đổi điểm IELTS thành điểm môn tiếng Anh trong tất cả các phương thức. Muốn xét tuyển, thí sinh bắt buộc phải sử dụng điểm học bạ hoặc điểm thi tốt nghiệp THPT của môn tiếng Anh, còn chứng chỉ IELTS (từ 5.0 trở lên) chỉ có vai trò là điều kiện để được cộng thêm điểm khuyến khích vào tổng điểm.

Tương tự, Trường ĐH Y Hà Nội chọn phương án cộng từ 0,75 đến 1,5 điểm vào tổng điểm xét tuyển cho những thí sinh sở hữu chứng chỉ tiếng Pháp, TOEFL iBT hoặc IELTS từ 5.5 trở lên. Trường ĐH Dược Hà Nội cũng chọn lối đi này khi quyết định không quy đổi điểm thi môn tiếng Anh, mà chỉ cộng điểm khuyến khích từ 0,25 đến 1,5 điểm trực tiếp vào tổng điểm cho thí sinh có IELTS từ 5.5 trở lên.

Lý giải về điều này, các trường cho biết việc thay thế quy đổi điểm bằng điểm cộng khuyến khích nhằm đảm bảo tính công bằng xã hội. Nếu quy đổi thẳng sang điểm 10, thí sinh có chứng chỉ IELTS sẽ nắm giữ lợi thế áp đảo so với học sinh ở vùng sâu vùng xa vốn không có điều kiện tiếp cận các chứng chỉ này. Việc chỉ cộng điểm khuyến khích vừa ghi nhận năng lực ngoại ngữ vượt trội của các em, vừa không làm đảo lộn kết quả của những môn văn hóa cốt lõi còn lại.

Bài học về công tác hướng nghiệp và tư vấn mùa thi

Hiện tại, các trường đại học vẫn đang ráo riết thực hiện công tác đối soát dữ liệu sau khi tải về từ hệ thống chung. Dự kiến danh sách thí sinh bị loại vì các tiêu chí phụ khác chắc chắn sẽ còn kéo dài.

Sự việc đáng tiếc này đã phơi bày lỗ hổng lớn trong công tác hướng nghiệp và tư vấn mùa thi tại các trường phổ thông. Nhiều học sinh khi đạt được các chứng chỉ quốc tế như IELTS hay SAT thường nảy sinh tâm lý chủ quan, coi đó là tấm vé “vạn năng” nghiễm nhiên được mở mọi cánh cửa đại học. Sự thiếu sâu sát, không tìm hiểu kỹ lưỡng các quy định đặc thù của từng ngành, từng trường cụ thể đã khiến nhiều em phải trả giá đắt bằng chính tương lai của mình khi hồ sơ bị loại mà không còn bất kỳ cơ hội nào để sửa sai. Cho dù quyền tự chủ đại học là xu thế tất yếu, các trường cũng cần thiết kế giao diện cảnh báo trực quan hoặc đơn giản hóa tiêu chí phụ để tránh đẩy thí sinh vào những rủi ro không đáng có.