Hội nghị Ankara: Phép thử lịch sử quyết định tương lai và khối đoàn kết NATO

Hội nghị thượng đỉnh Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) diễn ra tại Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ) vào ngày 7-8/7 đang chứng kiến bầu không khí căng thẳng chưa từng có kể từ sau Chiến tranh Lạnh. Khi cuộc xung đột Nga - Ukraine vẫn kéo dài và môi trường an ninh châu Âu biến động dữ dội, khối liên minh quân sự lớn nhất hành tinh phải đối mặt với hàng loạt thách thức sống còn, buộc họ phải vừa củng cố năng lực phòng thủ, vừa giữ vững nền tảng đồng thuận chính trị đã duy trì suốt hơn bảy thập niên qua.

Khác với những năm trước tập trung vào răn đe Nga, ưu tiên số một của hội nghị Ankara lần này là hóa giải những bất đồng gay gắt với đồng minh trụ cột - Mỹ. Trước thềm hội nghị, Tổng Thư ký Mark Rutte đã phải thực hiện chuyến công du Washington nhằm thu hẹp khoảng cách, tránh để các tranh cãi nội bộ phá hỏng chương trình nghị sự chung.

Trong nhiệm kỳ mới, Tổng thống Mỹ Donald Trump kiên quyết duy trì quan điểm các nước châu Âu đã hưởng lợi quá lâu từ "chiếc ô an ninh" của Mỹ mà không chịu chia sẻ gánh nặng tài chính tương xứng. Phía Washington lập luận rằng trong khi họ phải duy trì mạng lưới căn cứ và hàng chục nghìn binh sĩ tại châu Âu, nhiều thành viên NATO vẫn thờ ơ với đầu tư quốc phòng, đẩy trách nhiệm lên vai người nộp thuế Mỹ.

Điểm bất đồng càng nới rộng khi Nhà Trắng cho rằng một số đồng minh chưa hỗ trợ đầy đủ cho các chiến dịch quân sự liên quan đến Iran, từ không phận, căn cứ cho tới hậu cần.

Song song với sức ép ngoại giao là động thái rà soát lại toàn bộ lực lượng bố trí tại châu Âu của Lầu Năm Góc. Việc Mỹ có thể giảm hiện diện quân sự lâu dài tại lục địa già không chỉ để cắt giảm chi phí, mà còn phản ánh bước dịch chuyển trọng tâm chiến lược sang khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương để cạnh tranh với Trung Quốc.

Điều này phát đi tín hiệu rõ ràng rằng châu Âu buộc phải chuẩn bị cho một giai đoạn phải tự gánh vác nhiều trách nhiệm an ninh hơn thay vì tư duy ỷ lại vào Washington.

Để thích ứng với thực tế mới, hội nghị Ankara thảo luận một kế hoạch mang tính bước ngoặt: nâng mức chi tiêu quốc phòng của các nước thành viên lên tương đương 5% GDP vào năm 2035. Tiêu chuẩn vàng 2% GDP kéo dài hơn một thập niên qua giờ đây đã trở nên lỗi thời trước tốc độ tiêu hao vũ khí trên chiến trường Ukraine và sự lộ diện những lỗ hổng nghiêm trọng trong dây chuyền sản xuất công nghiệp quốc phòng châu Âu.

Theo định hướng tái cấu trúc, 3,5% GDP sẽ được rót thẳng vào quân đội, mua sắm trang bị và huấn luyện; 1,5% GDP còn lại dành cho hạ tầng chiến lược, an ninh mạng, công nghệ lưỡng dụng và chuỗi cung ứng. Sức mạnh quân sự giờ đây không chỉ đo đếm bằng xe tăng hay tiêm kích, mà nằm ở hệ sinh thái quốc phòng bền vững.

Khối liên minh cũng đặt cược lớn vào các lĩnh vực định hình tương lai như trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán lượng tử, hệ thống không người lái, công nghệ không gian và tác chiến điện tử.

Tuy vậy, việc thực thi cam kết 5% GDP trong suốt mười năm tới là chặng đường đầy chông gai. Trong khi Ba Lan, các nước Bắc Âu và Baltic quyết liệt dốc hầu bao vì lo ngại an ninh trực tiếp từ Nga, thì các nền kinh tế Tây Âu lại phải chật vật cân đối ngân sách quân sự với gánh nặng nợ công, lạm phát và an sinh xã hội.

Sức mạnh lớn nhất của NATO là sự đồng thuận chính trị, nhưng chính bức tường thành này đang rạn nứt bởi sự khác biệt về ưu tiên chiến lược. Nếu khối Đông Âu coi Nga là mối đe dọa trực diện, thì các quốc gia Nam Âu lại dành sự quan tâm lớn hơn cho khu vực Địa Trung Hải, Trung Đông và Bắc Phi – nơi bùng phát các cuộc khủng hoảng về di cư bất hợp pháp, khủng bố và an ninh năng lượng.

Bên cạnh đó, các mâu thuẫn âm ỉ giữa nước chủ nhà Thổ Nhĩ Kỳ với Hy Lạp và Pháp xoay quanh tranh chấp biển, khai thác năng lượng hay chính sách tại Libya và Syria vẫn luôn là những "đốm lửa" có thể bùng phát bất cứ lúc nào. Việc Thổ Nhĩ Kỳ đăng cai hội nghị lần này không chỉ khẳng định vị thế địa chiến lược của Ankara, mà còn là cơ hội để nước này đóng vai trò cầu nối dung hòa các nhóm lợi ích rạn nứt trong liên minh.

Hội nghị thượng đỉnh tại Ankara năm 2026 chính là ngã rẽ lịch sử. Để tiếp tục duy trì vị thế cấu trúc an ninh có ảnh hưởng nhất thế giới, NATO không thể ngủ quên trên hào quang quá khứ. Liên minh buộc phải tìm được điểm cân bằng giữa việc duy trì sự dẫn dắt của Mỹ và thúc đẩy năng lực tự chủ của châu Âu, chuyển hóa các cam kết trên giấy thành sức mạnh răn đe thực tế trong một thế giới đầy biến động.