Iran đang đẩy mạnh kiểm soát không gian mạng và không loại trừ khả năng cắt kết nối Internet toàn cầu trong thời gian dài, thậm chí vĩnh viễn, giữa lúc các biện pháp phong tỏa thông tin ngày càng siết chặt.
17-1768655372-iran-can-nhac-kich-ban-dong-bang-vinh-vien-internet-toan-cau.jpg
Iran đang tiến gần kịch bản tách rời lâu dài khỏi Internet toàn cầu. Ảnh: EPA .

Truyền thông trong nước Iran dẫn lời người phát ngôn chính phủ cho biết việc ngắt Internet quốc tế có thể kéo dài ít nhất đến dịp Nowruz – Tết Ba Tư vào ngày 20/3. Đợt gián đoạn hiện tại bắt đầu từ ngày 8/1, sau gần hai tuần biểu tình lan rộng. Theo giới quan sát, đây là một trong những vụ phong tỏa Internet nghiêm trọng nhất từng ghi nhận, vượt cả mức độ ngắt mạng tại Ai Cập trong phong trào Quảng trường Tahrir năm 2011.

Một cựu quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ từng phụ trách các vấn đề kiểm duyệt Internet nhận định kịch bản Iran tiến tới tách rời hoàn toàn khỏi mạng toàn cầu là điều “không thể loại trừ”, dù cái giá kinh tế và xã hội phải trả sẽ vô cùng nặng nề.

Các nhà nghiên cứu cho rằng đợt chặn mạng hiện nay không đơn thuần mang tính tình thế, mà là kết quả của quá trình chuẩn bị kéo dài hơn 16 năm nhằm củng cố quyền kiểm soát không gian số. Trọng tâm của chiến lược này là cơ chế lọc và “danh sách trắng”, theo đó chỉ một nhóm nhỏ được phép truy cập Internet toàn cầu, trong khi phần lớn người dân chỉ kết nối ở mức hạn chế.

17-1768655372-iran-can-nhac-kich-ban-dong-bang-vinh-vien-internet-toan-cau.png
Iran đã ngắt Internet hơn 180 giờ. Biểu đồ: Guardian.

Hạ tầng kỹ thuật phục vụ kiểm soát được cho là dựa trên các thiết bị giám sát và điều phối lưu lượng mạng công suất lớn, cho phép theo dõi người dùng, chặn trang web, giao thức và cả những công cụ vượt tường lửa như VPN. Một nhà nghiên cứu giấu tên mô tả rằng các thiết bị kiểm duyệt được đặt dọc các tuyến mạng, giúp nhà chức trách ngăn chặn kết nối theo cả hai chiều.

Song song với đó, Iran đã xây dựng “Internet quốc gia” – một mạng nội bộ chỉ hoạt động trong lãnh thổ nước này. Hệ thống này cung cấp các dịch vụ do nhà nước phát triển, từ nhắn tin, tìm kiếm đến bản đồ và nền tảng video, nhưng chịu sự giám sát chặt chẽ và gần như tách biệt với Internet toàn cầu. Ý tưởng này manh nha từ năm 2009, khi chính quyền nhận thấy việc cắt mạng hoàn toàn gây tổn thất kinh tế quá lớn.

Từ năm 2012, Tehran từng bước hoàn thiện mô hình Internet nội địa, đồng thời áp dụng các biện pháp hành chính và kinh tế buộc doanh nghiệp, ngân hàng và nhà cung cấp dịch vụ chuyển hạ tầng về trong nước. Đến giữa thập niên 2010, các nghiên cứu xác nhận Iran đã vận hành một hệ thống mạng phân vùng, có thể hoạt động độc lập với bên ngoài.

Trong các cuộc biểu tình gần đây, Internet quốc gia vẫn duy trì và trở thành kênh kết nối gần như duy nhất của đa số người dân. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo mô hình này có nguy cơ làm suy yếu nền kinh tế, gia tăng cô lập xã hội và bào mòn niềm tin quốc tế đối với Iran.

Giữa bối cảnh đó, dịch vụ Internet vệ tinh Starlink của tỷ phú Elon Musk nổi lên như một biến số mới. SpaceX – công ty sở hữu Starlink – thông báo cung cấp dịch vụ miễn phí cho người dân Iran, đưa hệ thống vệ tinh này vào tâm điểm của một cuộc đối đầu công nghệ – địa chính trị đầy nhạy cảm.

Giới phân tích cho rằng khả năng Starlink chống chịu trước các biện pháp gây nhiễu và ngăn chặn của Iran sẽ được theo dõi chặt chẽ, không chỉ bởi nhà đầu tư mà còn bởi quân đội và các cơ quan tình báo nhiều quốc gia. Theo một cựu quan chức Lầu Năm Góc, sự phát triển nhanh chóng của Internet vệ tinh đang đặt ra câu hỏi then chốt cho các chính quyền kiểm soát thông tin: trong kỷ nguyên công nghệ cao, liệu việc “tắt” hoàn toàn liên lạc còn thực sự khả thi hay không.