Thứ bạn uống mỗi ngày đang làm gì với trí nhớ của bạn?

Ba giờ chiều, bạn cần thêm một lon nước ngọt hoặc cà phê để tỉnh táo. Tối muộn, một ly bia giúp dễ ngủ hơn. Sáng hôm sau, một gói cà phê hòa tan để bắt đầu ngày mới. Những lựa chọn tưởng chừng vô hại đó, nếu lặp lại suốt nhiều năm, có thể âm thầm tác động đến não bộ.

Đường là yếu tố được nhắc đến nhiều nhất khi nói về các đồ uống ảnh hưởng trí nhớ. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), người trưởng thành nên hạn chế lượng đường tự do dưới 10% tổng năng lượng mỗi ngày và tốt nhất là dưới 5% (tương đương khoảng 25g đường/ngày). Trong khi đó, một lon nước ngọt 330 ml có thể chứa khoảng 30–35g đường, vượt mức khuyến nghị lý tưởng chỉ sau một lần uống.

Khi lượng đường nạp vào thường xuyên vượt nhu cầu, nguy cơ kháng insulin tăng lên. Điều ít người biết là não bộ cũng có thụ thể insulin và phụ thuộc vào tín hiệu này để hỗ trợ quá trình học tập, ghi nhớ. Khi cơ chế điều hòa bị rối loạn, sự truyền tin giữa các tế bào thần kinh có thể suy giảm.

Một số nghiên cứu còn ghi nhận việc tiêu thụ nhiều đường có liên quan đến giảm nồng độ BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor) – yếu tố giúp duy trì và củng cố các kết nối thần kinh. Mức BDNF thấp được cho là có liên quan đến suy giảm trí nhớ và thay đổi khí sắc. Tình trạng “sương mù não” vì thế không chỉ là cảm giác chủ quan.

Với các loại đồ uống “không đường”, câu chuyện cũng không hoàn toàn đơn giản. Một số nghiên cứu quan sát cho thấy việc tiêu thụ thường xuyên đồ uống chứa chất làm ngọt nhân tạo có thể liên quan đến nguy cơ đột quỵ và sa sút trí tuệ cao hơn. Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh rằng đây mới là mối liên hệ thống kê, chưa đủ cơ sở khẳng định quan hệ nhân quả trực tiếp. Việc sử dụng với tần suất cao và kéo dài vẫn cần được cân nhắc.

Nước tăng lực lại tác động theo cách khác. Hàm lượng caffeine trong một lon nước tăng lực có thể dao động từ 80–160 mg, thậm chí cao hơn ở một số sản phẩm. Theo khuyến nghị phổ biến của nhiều cơ quan y tế, người trưởng thành khỏe mạnh không nên tiêu thụ quá 400 mg caffeine mỗi ngày. Vượt ngưỡng này có thể làm tăng nguy cơ bồn chồn, tim đập nhanh và rối loạn giấc ngủ.

Giấc ngủ sâu là thời điểm não thực hiện quá trình loại bỏ các chất chuyển hóa tích tụ trong ngày. Khi giấc ngủ bị gián đoạn kéo dài, chức năng ghi nhớ và khả năng tập trung có thể bị ảnh hưởng. Việc sử dụng caffeine để bù đắp tình trạng thiếu ngủ có thể tạo thành vòng luẩn quẩn khó kiểm soát.

Rượu bia cũng là yếu tố đáng lưu ý. Theo khuyến cáo chung, việc tiêu thụ rượu bia nên ở mức độ vừa phải, và không có mức tiêu thụ nào được xem là hoàn toàn an toàn tuyệt đối cho sức khỏe. Cồn có độc tính trực tiếp đối với tế bào thần kinh và cản trở hấp thu vitamin B1 (Thiamine) – vi chất thiết yếu cho hoạt động của não. Lạm dụng kéo dài có thể liên quan đến suy giảm trí nhớ và thay đổi cấu trúc não ở một số vùng kiểm soát hành vi.

Ngay cả cà phê hòa tan hoặc đồ uống pha sẵn cũng cần được đọc kỹ thành phần. Một số sản phẩm chứa kem béo thực vật – nguồn chất béo chuyển hóa. Loại chất béo này có thể làm tăng nguy cơ xơ vữa động mạch, ảnh hưởng đến lưu lượng máu lên não. Khi não không được cung cấp đủ oxy và dưỡng chất, hiệu suất xử lý thông tin có thể suy giảm theo thời gian.

Các chuyên gia cho rằng tác động lên não bộ không đến từ một ly đồ uống đơn lẻ, mà từ thói quen kéo dài nhiều năm. Não tiêu thụ khoảng 20% năng lượng cơ thể và đặc biệt nhạy cảm với những biến động về đường huyết, giấc ngủ và tuần hoàn.

Để bảo vệ trí nhớ, các khuyến nghị cơ bản bao gồm: kiểm soát lượng đường nạp vào mỗi ngày, hạn chế đồ uống có đường và nước tăng lực, không lạm dụng rượu bia, duy trì lượng caffeine trong ngưỡng an toàn và uống đủ nước. Ưu tiên nước lọc, trà không đường hoặc cà phê nguyên chất với lượng vừa phải có thể là lựa chọn hợp lý hơn.

Trí nhớ không chỉ phụ thuộc vào tuổi tác. Nó được định hình bởi những lựa chọn lặp lại mỗi ngày. Và đôi khi, sự thay đổi bắt đầu từ việc điều chỉnh những gì bạn uống.