Đổi tiền lẻ dịp Tết: Cẩn trọng vi phạm pháp luật, sập bẫy lừa đảo

Thị trường đổi tiền nhộn nhịp

Những ngày cận Tết Nguyên đán, nhu cầu đổi tiền mới, tiền lẻ để lì xì tăng cao. Trên các nền tảng mạng xã hội xuất hiện rầm rộ các dịch vụ đổi tiền mới, tiền lẻ có thu phí, với những lời mời chào hấp dẫn như “tiền mới 100%, giao tận nơi”, “đổi nhanh, phí thấp”. Chỉ cần gõ các cụm từ “đổi tiền lẻ”, “đổi tiền mới”, “đổi tiền lì xì” trên Facebook hay Zalo, người dùng dễ dàng bắt gặp hàng loạt hội nhóm, bài đăng chào mời đổi tiền đủ mệnh giá, giao tận nơi, “tiền nguyên tem”. Từ tiền mệnh giá lớn như 200.000 đồng, 500.000 đồng đến các loại mệnh giá nhỏ 10.000 đồng, 5.000 đồng, thậm chí 1.000 đồng đều được rao đổi công khai.

Từ năm 2021, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đã chủ trương hạn chế in tiền lẻ mới dưới 10.000 đồng dịp Tết nhằm tiết kiệm ngân sách và kiểm soát nguồn cung. Tuy nhiên, chính sự khan hiếm này lại khiến nhu cầu trên thị trường tự phát tăng mạnh, đẩy phí đổi tiền lên cao từng ngày khi càng sát Tết.

Khảo sát trên thị trường cho thấy, mức phí đổi tiền năm nay tăng mạnh so với các năm trước và phân hóa rõ theo mệnh giá. Với các mệnh giá lớn như 200.000 đồng, 500.000 đồng, phí phổ biến từ 3 - 3,5%. Tiền 100.000 đồng có mức phí cao hơn, khoảng 5 - 6%. Đáng chú ý, tiền “hàng lướt” đã qua sử dụng nhưng còn mới 90 - 99% cũng được định giá chi tiết: loại 90% mới có phí khoảng 0,7% mỗi tệp, loại 99% mới lên tới 2,5% mỗi tệp. Riêng tiền 10.000 đồng, 20.000 đồng có phí đổi từ 10 - 25% tùy số lượng. Với mệnh giá 2.000 đồng, mức phí bị đẩy lên 40 - 50%, có nghĩa là nếu muốn đổi 200.000 đồng tiền 2.000 đồng phải trả tới 300.000 đồng. Cá biệt, tiền 1.000 đồng được coi là “hàng hiếm”, phí chênh lệch có nơi lên tới 120%. Anh Trần Anh Tuấn (phường Thanh Xuân) cho biết, do có nhu cầu đổi tiền mới để lì xì dịp Tết, anh đã lên mạng tìm kiếm các trang nhận đổi tiền. Qua trao đổi, anh được báo mức phí từ 40.000 - 100.000 đồng cho 1 triệu đồng tiền mới, tùy theo mệnh giá tiền cần đổi. “Ban đầu tôi định đổi cho tiện, nhưng sau khi tìm hiểu thì mới biết đây là hành vi trái pháp luật, nếu thực hiện là vô tình tiếp tay cho vi phạm pháp luật, nên tôi đã quyết định không tiếp tục giao dịch”, anh Trần Anh Tuấn chia sẻ.

Coi chừng tiền mất tật mang

Dưới góc độ pháp lý, luật sư Đinh Thị Nguyên, Giám đốc Công ty Luật TNHH Minh Nguyên Legalsun, Đoàn Luật sư TP Hà Nội cho biết, theo Thông tư số 25/2013/TT-NHNN của NHNN, việc thu, đổi tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông là hoạt động thuộc thẩm quyền của NHNN và các tổ chức tín dụng được phép. Điều 6 Thông tư này quy định rõ, các đơn vị thu đổi có trách nhiệm đổi tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông cho khách hàng khi có nhu cầu, không được thu phí, không hạn chế số lượng và không yêu cầu thủ tục giấy tờ. Đồng thời, Điều 12 và Điều 13 của Thông tư cũng quy định chỉ NHNN và các tổ chức tín dụng hợp pháp mới được thực hiện hoạt động thu đổi tiền và phạm vi thu đổi chỉ áp dụng đối với tiền không đủ điều kiện lưu thông.

Từ các quy định trên, theo luật sư Đinh Thị Nguyên, pháp luật không cho phép cá nhân, tổ chức không có chức năng ngân hàng thực hiện hoạt động đổi tiền như một hình thức kinh doanh. Đặc biệt, việc đổi tiền mới, tiền còn đủ tiêu chuẩn lưu thông nhằm mục đích kiếm lời là hành vi trái pháp luật. Trong thực tế, các hoạt động đổi tiền lì xì dịp Tết thường nhắm đến tiền mới, tiền mệnh giá nhỏ vẫn đang lưu thông bình thường, không thuộc trường hợp được phép thu đổi theo Thông tư 25/2013/TT-NHNN.

“Pháp luật hiện hành không cấm việc đổi tiền giữa các cá nhân với nhau nếu chỉ mang tính chất trao đổi ngang giá, không thu phí, không nhằm mục đích sinh lợi. Đây có thể được xem là một giao dịch dân sự thông thường, phát sinh từ nhu cầu thực tế trong đời sống. Tuy nhiên, khi việc đổi tiền được thực hiện có hệ thống, công khai chào mời, thu phần trăm phí hoặc chênh lệch để hưởng lợi thì hành vi này đã vượt ra ngoài phạm vi trao đổi dân sự và có dấu hiệu của việc thực hiện đổi tiền không đúng quy định của pháp luật”, luật sư Đinh Thị Nguyên phân tích.

Theo khoản 5 Điều 30, Nghị định số 88/2019/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng, cá nhân có hành vi đổi tiền không đúng quy định có thể bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 40.000.000 đồng. Trường hợp vi phạm do tổ chức thực hiện, mức phạt sẽ gấp đôi, từ 40.000.000 đồng đến 80.000.000 đồng. Ngoài ra, tùy tính chất và mức độ vi phạm, người vi phạm còn có thể bị áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả.

Đặc biệt, trong trường hợp lợi dụng hoạt động đổi tiền, tàng trữ, vận chuyển hoặc lưu hành tiền giả, nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm, người vi phạm còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 207, Bộ luật Hình sự năm 2015. Theo đó, người phạm tội có thể bị phạt tù từ 3 năm đến 7 năm nếu tiền giả có trị giá từ 5 triệu đồng đến dưới 50 triệu đồng; trường hợp tiền giả có giá trị từ 50 triệu đồng trở lên, có thể bị phạt tù từ 10 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân. Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10 triệu đồng đến 100 triệu đồng hoặc bị tịch thu một phần hay toàn bộ tài sản.

Trước thực trạng các dịch vụ đổi tiền mới, tiền lẻ có thu phí đang “nở rộ” trên mạng xã hội, các cơ quan chức năng khuyến cáo người dân tuyệt đối không tham gia đổi tiền trái phép, không tiếp tay quảng bá hay làm trung gian cho các hoạt động này. Khi có nhu cầu sử dụng tiền mặt dịp Tết, người dân có nhu cầu đổi tiền lẻ hoàn toàn có thể thực hiện tại các địa chỉ hợp pháp như NHNN, chi nhánh NHNN, Sở Giao dịch NHNN, các tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài và Kho bạc Nhà nước. Đây là những đơn vị được phép thực hiện nghiệp vụ thu, đổi tiền, bảo đảm an toàn, đúng quy định, không thu phí trái phép.

NHNN Việt Nam cũng đã ban hành Công văn số 11241/NHNN-TT ngày 19/12/2025, yêu cầu các ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán thực hiện đồng bộ các biện pháp đảm bảo hoạt động thanh toán an toàn, thông suốt, đúng quy định, phục vụ tốt nhu cầu của người dân trong thời gian quyết toán năm và dịp Tết Nguyên đán 2026. Trong đó, NHNN nhấn mạnh yêu cầu tăng cường quản lý rủi ro, phòng ngừa và ngăn chặn các hành vi gian lận trong hoạt động thanh toán, nhất là trong cao điểm cuối năm.