Nauru: Từ quốc đảo giàu thứ hai thế giới đến cái giá đắt sau cơn sốt “vàng trắng”

Giữa Thái Bình Dương, cách Australia khoảng 4.000km về phía Đông Bắc, có một quốc đảo chỉ rộng 21km² mang tên Nauru, vừa chính thức đổi tên thành Cộng hòa Naoero.

Với khoảng 11.000 dân, Nauru thuộc nhóm những quốc gia nhỏ nhất thế giới. Thế nhưng vào những năm 1970, quốc đảo này từng vươn lên trở thành một trong những nơi giàu có nhất hành tinh.

“Kho báu” hình thành từ phân chim

Sự giàu có của Nauru bắt nguồn từ một thứ tưởng như chẳng có giá trị: phân chim biển.

Qua hàng nghìn năm, lượng phân chim tích tụ trên đảo hình thành các lớp quặng phosphate, một nguyên liệu quan trọng được sử dụng để sản xuất phân bón nông nghiệp.

Sau khi giành độc lập năm 1968, Nauru nắm quyền khai thác nguồn tài nguyên này và nhanh chóng bước vào thời kỳ bùng nổ với “cơn sốt phosphate”.

Đặc biệt, khi giá phosphate tăng mạnh trong những năm 1970, GDP bình quân đầu người của Nauru được ước tính đạt khoảng 50.000 USD, đứng thứ hai thế giới, chỉ sau Saudi Arabia.

Sự giàu có khi ấy nhanh chóng biến cuộc sống trên đảo thành một “thiên đường”. Người dân không phải đóng thuế, trong khi y tế và giáo dục được cung cấp miễn phí. Những chiếc xe sang như Lamborghini, Ferrari hay Cadillac xuất hiện trên các con đường của quốc đảo nhỏ bé.

Có thời điểm, báo chí đưa tin một cảnh sát trưởng Nauru mua Lamborghini nhưng thậm chí không thể ngồi vừa ghế lái. Chính phủ nước này cũng từng sở hữu Nauru House trên phố Collins, từng là tòa nhà cao nhất Melbourne của Australia.

Nhưng đằng sau sự thịnh vượng ấy là một vấn đề ngày càng rõ ràng: phosphate không phải nguồn tài nguyên vô tận.

“Vàng trắng” cạn kiệt, nền kinh tế lao dốc

Phosphate cần hàng nghìn năm để hình thành, trong khi Nauru chỉ mất vài thập kỷ để khai thác phần lớn nguồn tài nguyên này.

Đến cuối những năm 1980, phosphate bắt đầu cạn kiệt. Nền kinh tế từng phát triển mạnh của Nauru nhanh chóng suy sụp và đến giữa thập niên 1990, quốc đảo này rơi vào cuộc khủng hoảng tài chính nghiêm trọng.

Tác động của việc khai thác kéo dài còn thể hiện ngay trên diện mạo hòn đảo. Hơn một thế kỷ khai thác lộ thiên đã phá hủy khoảng 80% diện tích đất liền, biến khu vực trung tâm thành vùng đất cằn cỗi, nham nhở như “bề mặt mặt trăng”.

Phần lớn lớp phosphate giàu có được hình thành trong hàng nghìn năm đã biến mất chỉ sau vài thập kỷ khai thác. Phần đất còn lại chủ yếu là một dải hẹp ven biển, trong khi người dân tiếp tục đối mặt với nguy cơ nước biển dâng do biến đổi khí hậu.

Nauru từng chuẩn bị cho thời kỳ hậu phosphate bằng việc thành lập Quỹ tín thác Nauru Phosphate Royalties Trust. Quỹ tài sản quốc gia này từng đạt giá trị 1 tỷ USD và được kỳ vọng trở thành nền tảng bảo đảm tương lai cho đất nước.

Tuy nhiên, phần lớn tài sản của quỹ sau đó bị hao hụt nghiêm trọng do những khoản đầu tư rủi ro cùng những hạn chế trong quản lý.

Một trong những khoản đầu tư đáng chú ý là việc chính phủ Nauru chi 7 triệu USD cho một vở nhạc kịch tại London năm 1993. Dự án thất bại và chỉ sau một tháng đã phải đóng cửa.

Tìm đường sống sau thời kỳ phosphate

Khi nguồn thu từ phosphate không còn, Nauru buộc phải tìm kiếm những cách khác để duy trì nền kinh tế.

Trong thập niên 1990 và 2000, quốc đảo này từng bị cáo buộc trở thành thiên đường trốn thuế và rửa tiền. Các chương trình bán hộ chiếu cho người nước ngoài cũng bị chỉ trích vì thiếu minh bạch.

Dưới sức ép từ Mỹ và các tổ chức tài chính quốc tế, Nauru đã chấm dứt những hoạt động này vào những năm 2000.

Sau đó, quốc đảo tiếp tục tìm kiếm những nguồn thu mới. Nauru hợp tác với Australia trong việc tiếp nhận người di cư, một nguồn thu từng đóng góp phần lớn vào ngân sách chính phủ. Tháng 8/2025, hai bên ký thỏa thuận mới trị giá 408 triệu AUD, tương đương khoảng 296 triệu USD.

Bên cạnh đó, chương trình cấp quốc tịch cho các nhà đầu tư nước ngoài với mức phí 90.000 USD cũng thu hút nhiều người tham gia, qua đó tạo thêm nguồn vốn cho kế hoạch di dời cư dân.

Nauru đồng thời đang xem xét tiềm năng khai thác tài nguyên biển sâu như một hướng đi khác.

Từ một quốc đảo từng được xem là biểu tượng của sự giàu có nhờ phosphate, Nauru đã phải trả một cái giá lớn khi “vàng trắng” cạn kiệt. Nguồn tài nguyên từng mang lại sự thịnh vượng nhanh chóng cũng để lại một vùng đất bị tàn phá và nền kinh tế phải liên tục tìm kiếm những nguồn sống mới.

Giờ đây, bên cạnh những khó khăn kéo dài từ thời kỳ hậu phosphate, nước biển dâng do biến đổi khí hậu tiếp tục trở thành một thách thức sống còn đối với quốc đảo nhỏ bé giữa Thái Bình Dương.

Thùy Dương (SHTT)