Tầm nhìn 100 năm: Hà Nội bắt đầu đối diện những giới hạn của chính mình

Hà Nội nhiều năm qua phát triển với tốc độ nhanh chóng, nhưng đi kèm với đó là áp lực ngày một lớn lên đời sống đô thị. Bụi bặm trên đường phố, nỗi lo ngập mỗi khi mưa xuống, tắc nghẽn kéo dài vào giờ cao điểm, hay cuộc chạy đua tìm chỗ học cho con… dần trở thành những hình ảnh quen thuộc. Khi những vấn đề này lặp đi lặp lại, chúng không còn là sự cố cá biệt mà đã trở thành một phần của sinh hoạt thường nhật.

Với dân số tiến sát mốc 9 triệu người, Hà Nội vẫn không ngừng lớn lên về chiều cao, mật độ và ánh sáng đô thị. Thế nhưng, cảm nhận chung của nhiều người lại là chất lượng sống đang chịu sức ép ngày càng nặng nề. Thực tế này cho thấy mô hình phát triển cũ đang chạm ngưỡng, khi tốc độ tăng trưởng vượt quá khả năng đáp ứng của hạ tầng và môi trường sống.

Thành phố lớn nhanh, hạ tầng không kịp thở

Trong nhiều năm, Hà Nội phát triển theo hướng dồn nén: chung cư mọc dày, xe cộ tăng nhanh, nhịp sống ngày càng gấp gáp. Tuy nhiên, đường sá chưa kịp mở rộng, hệ thống thoát nước không theo kịp quá trình bê tông hóa, còn trường học và bệnh viện ở nhiều khu vực vẫn trong tình trạng quá tải.

Không ít khu đô thị mới được xây dựng hiện đại nhưng thiếu công viên, thiếu không gian công cộng để con người có thể nghỉ ngơi và hít thở. Chỉ cần mưa không quá lớn cũng đủ gây ngập, còn ùn tắc giao thông kéo dài nhiều khung giờ trong ngày. Việc quá nhiều chức năng đô thị tiếp tục tập trung vào khu vực lõi, trong khi hạ tầng xã hội và môi trường sống không phát triển tương xứng, đang đẩy Hà Nội đến giới hạn chịu đựng.

Khi vá víu không còn là lời giải

Trong thời gian dài, đô thị được xử lý theo cách quen thuộc: tắc chỗ nào thì mở đường chỗ đó, ngập ở đâu thì cải tạo cống rãnh ở đó. Những giải pháp này chỉ giúp giải quyết phần ngọn. Mỗi điểm nghẽn được tháo gỡ lại nhanh chóng kéo theo những điểm nghẽn mới, bởi gốc rễ của vấn đề vẫn là sự phát triển dồn ép vào cùng một không gian.

Đến một thời điểm nhất định, cách làm vá víu không còn đủ. Thành phố buộc phải nghĩ đến việc thay đổi hướng phát triển không gian, thay vì tiếp tục nén thêm áp lực vào khu vực trung tâm.

Giãn dân nội đô: bài toán khó nhưng không thể né

Trong bối cảnh đó, kế hoạch di dời hơn 860.000 người dân khu vực nội thành, chủ yếu trong phạm vi Vành đai 3, nhằm tái thiết đô thị và giảm tải cho lõi trung tâm, trở thành vấn đề thu hút nhiều sự quan tâm. Đây là câu chuyện chạm trực tiếp đến nhà cửa, sinh kế và ký ức của hàng trăm nghìn gia đình.

Thực tế cho thấy, khi dân cư, hạ tầng và dịch vụ công bị nén quá mức trong một không gian chật hẹp, ùn tắc, ngập úng và ô nhiễm khó có thể được giải quyết bằng những biện pháp tình thế. Giãn dân vì thế chỉ thực sự có ý nghĩa khi người dân được chuyển đến những nơi có điều kiện sống tốt hơn, với trường học, bệnh viện, việc làm, giao thông thuận tiện và không gian xanh đầy đủ. Khi đó, giãn dân không chỉ giảm tải cho nội đô mà còn tạo động lực phát triển mới cho các khu vực bên ngoài.

Đô thị vệ tinh – nơi giãn dân phải “có chỗ để đi”

Điểm đáng chú ý là Hà Nội không tiếp cận giãn dân một cách chung chung, mà đã xác định những hướng phát triển cụ thể. Các khu vực như Hòa Lạc, Đông Anh, Gia Lâm hay Sóc Sơn đang được định hình là những cực tăng trưởng mới, không chỉ để ở mà còn để sống và làm việc.

Hòa Lạc được kỳ vọng trở thành đô thị khoa học – giáo dục, tập trung các trường đại học, viện nghiên cứu và ngành công nghệ cao. Đông Anh và Gia Lâm, với lợi thế không gian và kết nối qua sông Hồng, được xem là những thành phố mới có thể chia sẻ áp lực dân cư và hạ tầng với nội đô lịch sử. Khi các đô thị vệ tinh có đủ việc làm và dịch vụ công, giãn dân mới trở thành lựa chọn tự nhiên thay vì sự dịch chuyển mang tính ép buộc.

Metro – chìa khóa để thành phố nhẹ đi

Trong câu chuyện giao thông, metro từng được xem là mục tiêu xa vời. Tuy nhiên, khi các tuyến Cát Linh – Hà Đông và Nhổn – ga Hà Nội đi vào vận hành, một thực tế rõ ràng đã xuất hiện: nếu có lựa chọn đủ tốt, người dân sẵn sàng giảm phụ thuộc vào xe cá nhân.

Từ nay đến năm 2030, Hà Nội đặt mục tiêu hoàn thiện thêm các tuyến metro xương sống, đồng thời đầu tư nhiều cây cầu vượt sông Hồng để mở rộng không gian phát triển. Metro không thể giải quyết mọi vấn đề, nhưng nếu thiếu metro, giao thông Hà Nội sẽ còn tiếp tục quá tải và việc giãn dân ra các đô thị vệ tinh khó đạt hiệu quả.

Niềm tin được xây dựng bằng hành động

Người dân không chỉ chờ đợi những tuyên bố dài hạn, mà quan tâm đến việc quy hoạch có được giữ vững, tiến độ dự án có đảm bảo và các quyết định hôm nay có đủ bền để đi qua nhiều nhiệm kỳ hay không.

Hà Nội vẫn còn nhiều vướng mắc, nhưng có cơ sở để kỳ vọng khi thành phố đã bắt đầu đặt đúng câu hỏi và dám chạm vào những vấn đề khó nhất. Một đô thị đáng sống không phải là nơi không có rắc rối, mà là nơi những rắc rối ấy không bị kéo dài hết năm này sang năm khác.

Những năm gần đây, Hà Nội cũng cho thấy một tinh thần khác, khi chính quyền và đội ngũ lãnh đạo mới thể hiện sự quyết liệt hơn, đặc biệt với những việc khó và dễ gây va chạm như giải phóng mặt bằng. Nhiều dự án hạ tầng đình trệ lâu năm đang được thúc đẩy bằng cách làm nhanh và dứt khoát hơn.

Những chuyển động ấy chưa thể giải quyết ngay mọi khó khăn của một đô thị gần 9 triệu dân, nhưng cho thấy một điều quan trọng: Hà Nội đã bắt đầu đi thẳng vào những điểm nghẽn khó nhất. Và trên hành trình thoát khỏi bụi, ngập và tắc, tinh thần dám làm đến cùng đôi khi còn quan trọng không kém những bản vẽ quy hoạch dài hạn.