Thế giới báo động trước đợt bùng phát chủng Ebola hiếm gặp

Khủng hoảng y tế toàn cầu từ sai lầm xét nghiệm ban đầu

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã chính thức tuyên bố đợt bùng phát dịch Ebola lần này là một tình trạng khẩn cấp y tế công cộng gây quan ngại quốc tế. Quyết định được đưa ra trong bối cảnh tốc độ lây lan của căn bệnh đang vượt tầm kiểm soát với những diễn biến hết sức phức tạp. 

Tính đến ngày 18/5, cơ quan chức năng đã ghi nhận hơn 118 trường hợp tử vong và khoảng 300 ca nghi nhiễm tập trung chủ yếu tại hai tỉnh Ituri và Bắc Kivu thuộc Cộng hòa Dân chủ Congo. 

Nguy hiểm hơn, dịch bệnh đã bắt đầu vượt biên giới khi nước láng giềng Uganda báo cáo ca tử vong và ca nghi nhiễm đầu tiên. Giới chuyên gia y tế nhận định, số lượng bệnh nhân thực tế sẽ còn tiếp tục tăng mạnh khi công tác giám sát dịch tễ được thắt chặt và mở rộng trong thời gian tới.

Một trong những nguyên nhân cốt lõi khiến đợt dịch này bùng phát dữ dội là do mầm bệnh đã âm thầm lây lan mà không bị phát hiện trong suốt nhiều tuần. Sai lầm nghiêm trọng xảy ra khi các xét nghiệm ban đầu tại vùng dịch chỉ tập trung tìm kiếm chủng Ebola Zaire phổ biến. Việc tìm sai chủng loại đã trả về kết quả âm tính giả, trực tiếp làm tiêu tốn khoảng thời gian phản ứng vàng của các đội ngũ cứu trợ.

Mãi đến ngày 14/5, ca bệnh đầu tiên mới được xác nhận chính thức và chủng virus hiếm gặp mang tên Bundibugyo được định danh ngay ngày hôm sau. Sự chậm trễ mang tính hệ thống này đã khiến các cơ quan y tế rơi vào cuộc chạy đua khốc liệt và vô cùng nhọc nhằn nhằm bắt kịp một mầm bệnh có độc lực cao. Hiện tại, virus đã thâm nhập sâu vào các trung tâm đô thị lớn và khu vực trọng điểm bao gồm Bunia, thủ phủ Goma do phiến quân kiểm soát ở Bắc Kivu, Mongbwalu, Butembo và Nyakunde.

Tâm lý hoảng loạn và nỗ lực tự phát của người dân vùng dịch

Mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng cùng biểu đồ ca bệnh liên tục dốc đứng đang bao trùm một bầu không khí hoảng sợ lên các khu dân cư tại Bunia. Nguồn cơn của làn sóng leo thang dịch bệnh bắt nguồn từ một chuỗi sự kiện đau lòng vào cuối tháng 4. 

Ca tử vong đầu tiên được ghi nhận vào ngày 24/4 tại Bunia, nhưng thi thể sau đó lại được di chuyển ngược trở về vùng y tế Mongbwalu – một khu vực khai thác mỏ có mật độ dân cư vô cùng đông đúc. Hành động này đã vô tình châm ngòi cho sự phát tán rộng rãi của virus.

Đến ngày 26/4, khi xuất hiện thêm người đổ bệnh, các mẫu bệnh phẩm mới được chuyển về thủ đô Kinshasa để phân tích sâu. Đầu tháng 5, WHO nhận được cảnh báo đỏ về khoảng 50 trường hợp tử vong bất thường tại Mongbwalu, trong đó có cả 4 nhân viên y tế tuyến đầu đã ngã xuống trong lúc thực hiện nhiệm vụ.

Trước sự nguy hiểm cận kề, những người dân từng có kinh nghiệm sống sót qua các đợt dịch cũ đang chủ động tìm cách tự bảo vệ mình. Nhiều người đã bắt đầu tự may khẩu trang bảo hộ bằng tay ngay khi nghe tin dữ. 

Tuy nhiên, sự chuẩn bị tự phát này khó lòng bù đắp được những thiếu hụt mang tính chiến lược của hệ thống y tế công cộng. Đại diện tổ chức cứu trợ Bác sĩ không biên giới chia sẻ, Ebola rất dễ bị phát hiện muộn do các triệu chứng ban đầu cực kỳ tương đồng với các bệnh nhiệt đới thông thường khác, khiến tình hình hiện tại trở nên đặc biệt đáng lo ngại và chuyển biến khó lường.

Đặc tính nguy hiểm của chủng Bundibugyo và rào cản nhân đạo

Ebola từ lâu đã được biết đến là một căn bệnh có tính truyền nhiễm đặc biệt cao, lây truyền trực tiếp qua các chất dịch cơ thể như máu, chất nôn hoặc tinh dịch. Dù là căn bệnh hiếm gặp nhưng độc lực của nó vô cùng nghiêm trọng và tỷ lệ dẫn đến tử vong là rất lớn. 

Các triệu chứng lâm sàng được Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ cảnh báo bao gồm sốt cao, đau đầu, đau cơ, mệt mỏi thể xác, đi kèm với tiêu chảy, nôn mửa, đau bụng dữ dội và tình trạng bầm tím hoặc chảy máu không rõ nguyên nhân.

Đáng chú ý, đây mới chỉ là lần thứ ba trong lịch sử y học thế giới chủng virus Bundibugyo được phát hiện kể từ năm 1976, dù Congo và Uganda từng trải qua hơn 20 đợt bùng phát Ebola khác nhau. 

Chủng này xuất hiện lần đầu tại huyện Bundibugyo của Uganda vào giai đoạn 2007-2008 khiến 149 người nhiễm và 37 người chết; lần thứ hai là vào năm 2012 tại Isiro (Congo) với 57 ca bệnh và 29 ca tử vong.

Trận chiến chống lại chủng virus hiếm gặp này đang đẩy các nhà quản lý y tế vào "chế độ hoảng loạn" thực sự do tình trạng khan hiếm trầm trọng thuốc men và vắc-xin đặc hiệu. Dù một số phương pháp điều trị thử nghiệm được kỳ vọng sẽ sớm tiếp cận vùng dịch trong những tuần tới, nhưng việc triển khai lại vấp phải những rào cản địa lý và nhân đạo vô cùng khắc nghiệt.

Vùng tâm dịch Mongbwalu nằm ở phía đông hẻo lánh của Congo, hoàn toàn cách biệt với thủ đô Kinshasa bởi khoảng cách hơn 1.000 km và một mạng lưới đường xá vô cùng tồi tàn, nghèo nàn. 

Thêm vào đó, khu vực phía đông Congo từ lâu đã phải oằn mình gánh chịu một cuộc khủng hoảng nhân đạo sâu sắc, liên tục bị đe dọa bởi các nhóm vũ trang cực đoan – những kẻ đã sát hại hàng chục người và khiến hàng ngàn người phải di dời tại Ituri trong suốt năm qua.

Hiện tại, Ituri đang là nơi trú ẩn của hơn 273.000 người tị nạn mất nhà cửa, tạo nên một môi trường lý tưởng cho virus lây lan diện rộng. Trước tình hình an ninh và dịch bệnh diễn biến cực đoan, các nhân viên của Liên Hợp Quốc tại Bunia đã được lệnh khẩn cấp phải làm việc tại nhà, tuyệt đối tránh mọi tiếp xúc vật lý cũng như không đến các khu vực tập trung đông người. 

Trong khi đó, ở bên kia biên giới, nhà chức trách Uganda đang khẩn trương tăng cường tối đa công tác giám sát dọc toàn bộ tuyến biên giới giáp với Congo nhằm ngăn chặn triệt để nguy cơ virus xâm nhập sâu vào nội địa.