Hình thức giao dịch ‘đặt cọc 100%, nhận vàng sau’ đang lan rộng, đẩy người mua vào thế yếu khi nắm giữ ‘niềm tin’ thay vì tài sản thực. Dù pháp luật không cấm, nhưng khoảng trống giữa thanh toán và bàn giao lại là nơi ẩn chứa những rủi ro pháp lý và tài chính khôn lường.

Theo VietNamNet, thị trường vàng gần đây ghi nhận xu hướng giao dịch lạ khi người dân chi tiền tỷ nhưng chỉ nhận về tờ giấy hẹn. Thay vì tất toán và nhận vàng ngay, các bên thiết lập "hợp đồng mua bán hàng hóa" với nghĩa vụ thanh toán toàn bộ giá trị trước khi bàn giao thực tế.

Theo điều khoản hợp đồng, người mua phải đặt cọc 100% số tiền. Bên bán sẽ cung cấp văn bản có dấu "đã thu tiền". Số tiền này được quy định: “Tiền đặt cọc được tự động chuyển thành khoản tiền thanh toán vào ngày hai bên hoàn thành việc giao nhận hàng thực tế”.

Nhiều người lo ngại đây là hình thức huy động vốn trá hình. Tuy nhiên, Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty luật SBLaw, khẳng định Bộ luật Dân sự và Luật Thương mại xem vàng là hàng hóa. Việc thỏa thuận thời điểm giao nhận là quyền của các bên.

mua-vang-bao-tin-manh-hai
Người mua mang giấy hẹn đến tiệm vàng tối 25/3. Ảnh VietNamNet.

Ông Hà nhấn mạnh rằng việc trả tiền trước nhận vàng sau không bị cấm. Nếu thực hiện đúng cam kết, đây là hoạt động kinh doanh bình thường. Việc đặt cọc toàn bộ giá trị hợp đồng cũng không vi phạm quy định về huy động vốn nếu dựa trên tự nguyện.

Luật sư Hà làm rõ: “Huy động vốn trái phép là khi việc huy động trái với quy định của pháp luật, hoặc pháp luật không cho phép nhưng vẫn thực hiện, hoặc có hành vi lách luật”. Điều này phân biệt rõ giữa giao dịch thương mại và vi phạm pháp luật.

Dù vậy, rủi ro sẽ ập đến nếu doanh nghiệp lỗi hẹn. Trừ trường hợp bất khả kháng, việc không giao hàng đúng hạn bị coi là vi phạm hợp đồng. Khi đó, đơn vị bán phải hoàn trả tiền. Nếu mất khả năng thanh toán, người mua buộc phải khởi kiện hoặc tố cáo.

Trường hợp doanh nghiệp dùng tiền khách hàng sai mục đích thay vì mua vàng, dấu hiệu hình sự có thể xuất hiện. Đây là kịch bản xấu nhất mà người mua phải đối mặt khi quyền lợi phụ thuộc hoàn toàn vào uy tín và năng lực của đơn vị kinh doanh.

gia-vang
Hình thức mua vàng “trả tiền trước - nhận sau” không bị pháp luật cấm, nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro khi người mua chưa nắm giữ tài sản. Ảnh VietNamNet.

Ở góc độ tài chính, ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng (Đại học Nguyễn Trãi), cho rằng hình thức này giúp người mua chốt giá sớm. Tuy nhiên, việc tách rời thanh toán và sở hữu đã làm dịch chuyển bản chất của rủi ro giao dịch.

Ông Huy cảnh báo về sự nguy hiểm của "độ trễ" thời gian: “Khác với mua bán thông thường, người mua theo hình thức này đã hoàn tất nghĩa vụ thanh toán, nhưng quyền sở hữu thực tế lại đến sau. Khoảng “độ trễ” này chính là nơi rủi ro hình thành”.

Khi thị trường biến động hoặc thanh khoản kém, nguồn cung thực tế có thể không đáp ứng kịp cam kết. Lúc này, điều khoản hợp đồng quan trọng hơn giá trị vàng ban đầu. Những rủi ro này thường bị che lấp bởi hình thức mua bán hàng hóa quen thuộc.

Chuyên gia này nhận định giao dịch vàng đang dần bị "tài chính hóa". Người mua không còn nắm giữ vật chất mà đang nắm giữ kỳ vọng giá. Vàng từ tài sản tích trữ trở thành công cụ tài chính phụ thuộc vào năng lực thực hiện hợp đồng của bên bán.

Mối nguy lớn nhất là tình trạng bán khống. Ông Huy lo ngại: “Khi quy mô các hợp đồng tăng lên, thị trường có thể xuất hiện tình trạng giao dịch vượt quá lượng vàng vật chất thực có”. Điều này khiến cung - cầu bị lệch khỏi giá trị thực tế.

Nếu thiếu sự minh bạch, quá trình này sẽ làm gia tăng rủi ro niềm tin. Người mua dễ rơi vào tình cảnh không nhận được vàng đúng hạn nếu doanh nghiệp gặp sự cố vận hành, đứt gãy nguồn cung hoặc vướng mắc pháp lý đột xuất.

Khi không trực tiếp nắm giữ tài sản, mọi biến động tiêu cực trên thị trường đều trực tiếp đe dọa đến túi tiền của khách hàng. Việc cầm "giấy hẹn" thay vì cầm vàng khiến người dân chịu ảnh hưởng kép từ giá cả và rủi ro từ phía doanh nghiệp.