Thế giới
18/09/2026 06:46Chuyên gia tìm ra yếu tố gây ra trận lũ quét thảm khốc ở biên giới Nepal - Trung Quốc
Khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc vẫn đang đối mặt với hậu quả nặng nề sau trận lũ quét và dòng bùn đá xảy ra vào cuối tháng 8. Dòng lũ với tốc độ và sức tàn phá lớn đã quét qua những thung lũng núi hẹp, phá hủy nhiều thị trấn, đường sá và cầu cống, khiến ít nhất 1.300 người thiệt mạng và hơn 5.000 người mất tích.
Theo phân tích của nhóm các nhà nghiên cứu về sông băng và khoa học khí hậu thuộc World Weather Attribution (WWA), thảm họa là kết quả của một chuỗi quá trình phức tạp xảy ra gần như đồng thời.
Khối đá và băng khổng lồ lao xuống thung lũng
Ngày 26/8, một khối đá và băng khổng lồ rộng hơn 600 m tách khỏi sườn núi Langtang Lirung, lao xuống từ độ cao khoảng 2.100 m và rơi vào dòng sông phía dưới.
Vụ sạt lở giải phóng nguồn năng lượng tương đương một trận động đất mạnh khoảng 5,2 độ. Năng lượng này tạo ra dòng nước cùng lượng lớn đất đá, sau đó lao xuống với tốc độ cao.
Dòng nước mạnh khiến băng tan gần như ngay lập tức, đồng thời cuốn theo lượng lớn nước và trầm tích. Các nhà khoa học cho rằng dòng lũ còn có thể va chạm với những khối băng bị chôn vùi dưới đáy thung lũng, tiếp tục làm tăng quy mô và sức mạnh của dòng chảy.
Walter Immerzeel, nhà thủy văn học vùng núi tại Đại học Utrecht ở Hà Lan, gọi đây là “một thảm họa chưa từng có” tại dãy Himalaya.
Tuy nhiên, theo nhóm nghiên cứu, việc giải thích thảm họa không thể chỉ dựa vào vụ sạt lở xảy ra ngày 26/8. Nhiều yếu tố đã âm thầm làm địa hình trở nên dễ tổn thương trước khi sự kiện xảy ra.
Động đất, băng tan cùng làm sườn núi suy yếu
Một trong những yếu tố nền được các chuyên gia xem xét là trận động đất mạnh 7,8 độ xảy ra tại Nepal vào tháng 4/2015. Trận động đất khi đó gây ra nhiều vụ sạt lở đá và băng ở khu vực phía nam ngọn núi, có khả năng làm suy yếu các sườn dốc.
Kể từ thời điểm đó, tỷ lệ sạt lở tại khu vực được cho là đã gia tăng.
Bên cạnh tác động địa chất, biến đổi khí hậu cũng được nhóm nghiên cứu xem xét như một yếu tố quan trọng. Tại dãy Himalaya, “đường không độ”, tức độ cao mà nhiệt độ trong khí quyển đạt 0 độ C, đang tăng khoảng 100 m mỗi thập kỷ.
Nhiệt độ tăng khiến lớp đất đóng băng vĩnh cửu ở vùng núi cao suy yếu. Lớp đất này gồm băng, đá, cát và đất, có thể đóng vai trò như một chất kết dính giúp giữ ổn định sườn núi.
Khi băng tan, cấu trúc này yếu đi và nước có thể thấm sâu hơn vào các khe nứt trong đá.
“Sự tan băng vĩnh cửu làm giảm độ bền của đá và cho phép nhiều nước thấm vào sườn dốc hơn”, chuyên gia Immerzeel nhận định.
Sự thay đổi của các sông băng cũng được xem là một mắt xích trong chuỗi nguyên nhân. Báo cáo cho biết sông băng Langtang-Lirung đã mỏng đi và thu hẹp đáng kể trong những thập kỷ gần đây, đặc biệt từ sau năm 2010.
Quá trình này có thể khiến sườn núi mất ổn định hơn, đồng thời tạo thêm nước tan chảy và làm tăng khả năng nước thấm vào các vết nứt trong đá.
Thời tiết bất thường làm tăng thêm nguy cơ
Điều kiện thời tiết trước thời điểm xảy ra sạt lở cũng được cho là góp phần làm địa hình suy yếu.
Khu vực từng ghi nhận lượng tuyết rơi đặc biệt lớn vào tháng 10 và đầu tháng 11 năm ngoái. Trong khi đó, tháng 7 và tháng 8 vừa qua lại là những tháng nóng nhất từng được ghi nhận tại địa phương, khiến lượng băng tuyết tan chảy gia tăng.
Dựa trên dữ liệu lịch sử và các mô hình khí hậu, nhóm nghiên cứu ước tính nhiệt độ trong tháng 7 và tháng 8 tại khu vực hiện cao hơn khoảng 1,5 độ C so với điều kiện không có tác động của biến đổi khí hậu.
Nhiệt độ trung bình năm cũng đã tăng khoảng 2 độ C, cao hơn đáng kể so với mức tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu.
Dù vậy, các chuyên gia chưa thể xác định rõ mối liên hệ giữa biến đổi khí hậu với lượng tuyết rơi và lượng mưa tại khu vực. Một nguyên nhân là việc quan trắc thời tiết trên địa hình hiểm trở, phức tạp của dãy Himalaya vẫn còn nhiều hạn chế.
Friederike Otto, giáo sư khoa học khí hậu tại Imperial College London, cho rằng biến đổi khí hậu do con người gây ra đã góp phần tạo nên những điều kiện thuận lợi cho thảm họa.
Một chuỗi yếu tố cùng hội tụ
Theo nhóm nghiên cứu, thảm họa cuối tháng 8 không phải kết quả của một hiện tượng thời tiết cực đoan đơn lẻ. Địa hình đã suy yếu sau động đất, sông băng thay đổi, băng vĩnh cửu tan chảy cùng các điều kiện thời tiết bất thường đã đồng thời tạo nên một chuỗi nguy cơ.
Quy mô, tốc độ và mức độ phức tạp của dòng lũ cũng khiến sự kiện này khác biệt đáng kể so với những thảm họa từng được ghi nhận trong khu vực.
Các chuyên gia cảnh báo hệ thống cảnh báo sớm hiện nay có thể không đủ khả năng cung cấp khoảng thời gian cảnh báo cần thiết đối với những sự kiện xảy ra đột ngột và diễn biến với tốc độ quá nhanh như vậy.
Thùy Dương (SHTT)
Bài đọc nhiều
