Doanh nghiệp "chết lâm sàng" nhiều năm: Chuyên gia đề xuất miễn truy thu, tiền phạt

Việc ngành thuế triển khai chiến dịch làm sạch mã số thuế từ đầu tháng 7 đang khiến nhiều chủ doanh nghiệp từng ngừng hoạt động phải quay lại xử lý các thủ tục pháp lý còn dang dở. Trong số này có không ít công ty đã bỏ địa chỉ kinh doanh nhiều năm, không phát sinh doanh thu, hóa đơn hay hoạt động kê khai thuế định kỳ.

Nhiều doanh nghiệp hiện tìm cách giải thể sau khi bị đưa vào trạng thái không còn hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký (trạng thái 06). Tuy nhiên, quá trình này có thể phát sinh những khoản nghĩa vụ tài chính lớn do doanh nghiệp chưa hoàn tất thủ tục đóng mã số thuế.

Công ty ngừng hoạt động nhiều năm vẫn phát sinh tiền phải nộp

Bà Mai Thị Loan, chủ một đơn vị tư vấn kế toán thuế tại TP HCM, cho biết đang trực tiếp hỗ trợ hàng chục doanh nghiệp làm thủ tục giải thể sau thời gian dài ngừng kinh doanh.

Theo bà Loan, nhiều trường hợp phải đối mặt với khoản lệ phí môn bài bị dồn qua nhiều năm. Khi chủ doanh nghiệp bắt đầu làm thủ tục giải thể, tổng số tiền thuế và tiền chậm nộp có thể lên tới 50-60 triệu đồng. Bên cạnh đó, họ còn có thể bị phạt hành chính khoảng 20-30 triệu đồng do chậm kê khai thuế.

Sau khi nhận thông báo từ cơ quan thuế, không ít chủ doanh nghiệp phải tìm cách gom tiền để hoàn thành nghĩa vụ vì lo ngại các biện pháp cưỡng chế, đặc biệt là nguy cơ bị tạm hoãn xuất cảnh.

“Việc phải bỏ ra hàng chục, thậm chí cả trăm triệu đồng chỉ để xóa sổ một công ty không còn hoạt động là gánh nặng tài chính quá lớn”, bà Loan nói.

Từ đầu năm, cơ quan thuế đã làm sạch khoảng 95.000 mã số thuế và khôi phục hơn 3.000 mã số để doanh nghiệp có thể quay trở lại hoạt động. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều trường hợp bỏ địa chỉ kinh doanh từ lâu nhưng chưa thể hoàn tất xử lý do vướng các nghĩa vụ kê khai và khoản nợ.

Đề xuất phân loại doanh nghiệp để xử lý

Theo bà Nguyễn Thị Cúc, Chủ tịch Hội Tư vấn Thuế Việt Nam, một nguyên nhân của tình trạng này là một bộ phận doanh nghiệp, hộ kinh doanh chưa am hiểu pháp luật hoặc sau khi dừng kinh doanh đã bỏ quên các thủ tục pháp lý cần thiết.

Điểm vướng lớn nhất hiện nay là xác định nghĩa vụ thuế, tiền phạt và tiền chậm nộp đối với những doanh nghiệp đã ngừng hoạt động trong thời gian dài.

Bà Cúc dẫn trường hợp một doanh nghiệp dừng hoạt động từ năm 2013 nhưng đến tháng 8/2026 mới thực hiện thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế. Doanh nghiệp này được thông báo phải nộp tổng cộng 61 triệu đồng, gồm 22 triệu đồng lệ phí môn bài trong giai đoạn 2013-2025, 16 triệu đồng tiền chậm nộp và 23 triệu đồng tiền phạt do chậm nộp tờ khai thuế giá trị gia tăng, thu nhập doanh nghiệp.

Theo bà Cúc, nếu áp dụng cách xử lý tương tự doanh nghiệp đang hoạt động đối với những đơn vị đã ngừng kinh doanh, quá trình làm sạch mã số thuế có thể gặp thêm khó khăn. Do đó, cần phân loại từng nhóm doanh nghiệp để có cách xử lý phù hợp thay vì áp dụng một phương thức chung.

Đối với những công ty chưa đóng mã số thuế chỉ vì “bỏ quên”, bà Cúc đề nghị nghiên cứu phương án không truy thu lệ phí môn bài, tiền chậm nộp và tiền phạt do chậm nộp hồ sơ khai thuế trong thời gian doanh nghiệp đã đóng cửa. Doanh nghiệp chỉ bị phạt về việc không thực hiện thủ tục đóng mã số thuế, với điều kiện thực tế không kinh doanh, không phát sinh doanh thu, chi phí và không có nợ thuế.

Bà cũng đề xuất có thể phân loại theo từng sắc thuế và thời gian nợ, đồng thời chỉ tính tiền chậm nộp tối đa 5 năm đối với các khoản phát sinh trước thời điểm doanh nghiệp ngừng hoạt động, trong trường hợp không có gian lận.

Ngược lại, những trường hợp lợi dụng chính sách để lập doanh nghiệp “ma”, mua bán hóa đơn, trốn thuế, bỏ địa chỉ đăng ký hoặc giả mạo thông tin của người khác cần bị xử lý nghiêm.

Có thể cho doanh nghiệp tự kê khai, hậu kiểm

Ở góc độ tư vấn và hỗ trợ doanh nghiệp, bà Mai Thị Loan cũng đồng tình với đề xuất không truy thu lệ phí môn bài và tiền chậm nộp sau thời điểm doanh nghiệp thực tế ngừng kinh doanh.

Bà lấy ví dụ một công ty thành lập năm 2017 nhưng “thả trôi” từ năm 2021. Theo bà, có thể xem xét chỉ thu những nghĩa vụ phát sinh trong giai đoạn 2017-2020.

Bên cạnh việc giảm gánh nặng tài chính, bà Loan cho rằng cần tháo gỡ một điểm nghẽn khác là tình trạng doanh nghiệp không còn hoạt động tại địa chỉ đăng ký nhưng bị thiếu hoặc mất chứng từ, hóa đơn. Đây là một trong những vấn đề khiến hồ sơ giải thể có thể bị kéo dài.

Trong một số trường hợp, theo đề xuất của bà Loan, doanh nghiệp có thể được phép tự kê khai và cam kết chịu trách nhiệm về số liệu để hoàn thành những nghĩa vụ, thủ tục còn thiếu. Sau đó, cơ quan thuế thực hiện hậu kiểm và xử lý nếu phát hiện sai phạm.

“Nhiều chủ doanh nghiệp rất thiện chí, mong sớm đóng được mã số thuế, nhưng không đủ chứng từ những năm trước nên hồ sơ cứ 'treo' chưa biết đến khi nào”, bà nói.

Về phía cơ quan thuế, để tháo gỡ vướng mắc liên quan đến kê khai và nợ đọng của những doanh nghiệp bỏ địa chỉ kinh doanh, cơ quan này cho biết đang trình cấp có thẩm quyền phương án xử lý. Mục tiêu là tạo điều kiện để doanh nghiệp hoàn thành nghĩa vụ, chính thức chấm dứt hoạt động hoặc có thể quay lại sản xuất, kinh doanh.

“Chết về kinh tế” cần cơ chế chuyển tiếp

Luật sư Trần Văn Long, Công ty Luật Vietlink, lưu ý không thể chỉ dựa vào lời khai ngừng hoạt động của doanh nghiệp để xóa nợ đồng loạt. Khi doanh nghiệp chưa đóng mã số thuế, các nghĩa vụ vẫn tiếp tục phát sinh.

Tuy vậy, ông Long cho rằng cơ quan quản lý có thể nghiên cứu cơ chế chuyển tiếp hoặc hỗ trợ có điều kiện đối với những doanh nghiệp đã ngừng hoạt động, không phát sinh doanh thu và chủ động thực hiện giải thể.

“Mục tiêu chính sách là tạo điều kiện để những trường hợp thực sự đã 'chết về kinh tế' có thể hoàn tất việc 'đóng về pháp lý'”, ông nói.

Ông Long đồng thời đề xuất đơn giản hóa việc xác nhận nghĩa vụ thuế trước khi doanh nghiệp giải thể, nhất là với những công ty đã ngừng hoạt động trong nhiều năm.

Theo đó, người nộp thuế có thể được tra cứu đầy đủ hồ sơ khai thuế còn thiếu, các khoản phải nộp, tiền chậm nộp, tiền phạt cũng như tình trạng hóa đơn. Dữ liệu giữa cơ quan thuế và cơ quan đăng ký kinh doanh cũng nên được trao đổi tự động nhằm hạn chế việc doanh nghiệp phải cung cấp lại những thông tin mà cơ quan quản lý đã có.

Bích Ngọc (SHTT)